Twee jaar sinds start Oekraïne-oorlog: een journalistieke terugblik

Krampachtige don’t mention the war-pogingen leverden Google, Reddit, Wikipedia, Russische media en individuele journalisten boetes en celstraf op.

Volgens cijfers van het Comité ter Bescherming van Journalisten (CPJ) staat van 37 collega’s vast dat ze tijdens hun journalistieke werk in Oekraïne zijn gedood.

Hoewel de invasie vandaag haar tweede verjaardag viert, vielen de eerste doden al in 2014, toen separatistische rebellen in Oost-Oekraïense bestuurlijke regio’s of oblasts Donetsk en Loehansk de macht grepen. Op 20 februari 2014 annexeerde Rusland het De Krim. Tien jaar later, op 24 februari 2022, viel Rusland vanuit Wit-Rusland en het eigen grondgebied Oekraïne binnen.

De Krim
Na de annexatie ging het snel achteruit met de persvrijheid op het schiereiland: begin 2015 constateerde mensenrechtenorganisatie Amnesty International dat intimidatie van vrije media en repressieve wetgeving wordt ingezet om pottenkijkers buiten te houden. “Het de-facto bestuur van het gebied gebruikt intimidatie en repressieve wetgeving om de media en niet-gouvernementele organisatie te beperken”, concludeerde Amnesty International.

Een jaar later deed de Russische inlichtingendienst FSB invallen bij zeker drie journalisten, die volgens de autoriteiten zouden hebben aangezet tot haat of extremisme. Er volgden boetes voor kritische stukken over de verslechterde mensenrechtensituatie, een journalist verdween en bleek uiteindelijk wekenlang door de FSB te zijn verhoord. Een Oekraïense journalist is tot 2054 niet welkom op De Krim.

Sancties
De internationale reacties op de Russische invasie waren fel, zeker afgezet tegen de achteraf bekeken beperkte economische sancties die werden opgelegd na de inname van De Krim. Internationale bedrijven schaalden activiteiten in Rusland af of vertrokken compleet, betrekkingen werden opgeschort en Rusland staat internationaal alleen - problematische vrienden als Wit-Rusland, Noord-Korea, Iran en China daargelaten.

Ook werd geprobeerd Ruslands invloed op het buitenland te beperken. Een maand na de inval besloot de Europese Commissie dat staatszenders RT en Sputnik binnen Europa niet langer actief mogen zijn. De Europese Unie strafte de mediabedrijven voor hun “essentiële en instrumentele rol” bij het verspreiden van Russische propaganda rondom de oorlog in Oekraïne.

NVJ-secretaris Thomas Bruning noemde het indertijd onverstandig RT/Sputnik te weren: “Laten we alstublieft ons blijven onderscheiden als rechtsstaat en burgers zelf laten kiezen. Wetsovertredingen wel aanpakken, maar niet zoals Rusland zenders gaan verbieden.” Een klachtenprocedure over de rechtmatigheid van de blokkade, waar ook de NVJ in deelneemt, loopt nog.

Eind 2022 kregen nog meer zenders een uitzendverbod opgelegd. De Europese Raad heeft een uitgebreid overzicht over de sancties die de Europese Unie sinds 2014 aan Rusland heeft opgelegd.

Een handvol kritische Russische mediabedrijven verhuisde naar Nederland: TV Dozjd begon met uitzenden vanuit Amsterdam. Villamedia sprak presentator Mikhail Fishman toen de zender nog in opbouw was.

Ook de Engelstalige krant The Moscow Times week uit naar Nederland.

Hulp aan collega’s
Persvrijheidsorganisatie RSF zegt dat het de afgelopen twee jaar 1500 journalisten en 150 mediabedrijven binnen Oekraïne heeft bijgestaan. Om het voor media en journalisten eenvoudiger te maken om hulp te krijgen, opende RSF twee perscentrums in Lviv en Kyiv.

Ondersteuning kreeg soms de vorm van financiële ondersteuning voor journalisten in nood, maar ook praktische veiligheidsmaatregelen als helmen, kogelwerende vesten, eerstehulp-kits en mobiele generatoren om het werken mogelijk te maken. Dagelijks doen journalisten een beroep op de RSF.

De organisatie zegt dat de logistiek van deze noodhulp ongekend complex is. Er is verder aandacht voor het geestelijk welzijn van journalisten en hun families: RSF heeft het mogelijk gemaakt dat 95 journalisten en hun gezinnen een week konden uitblazen op een vakantiebestemming in de Karpaten, in het westen van Oekraïne.

Verder zijn 35 mediabedrijven, verspreid over Oekraïne, met subsidies gesteund. Een aantal media had bijzondere uitdagingen omdat de redacties aan de frontlinies lagen. Andere media werden geconfronteerd met bombardementen, de implosie van de advertentiemarkt, sterk toegenomen productiekosten en werknemers die werden gemobiliseerd.