Recensie: ‘Dubbel Zondebok’ over de Joodse pers voor en tijdens WO II
In het boek ‘Dubbel Zondebok’ beschrijft Piet Hagen het lot van Joodse journalisten in Nederland vóór en tijdens de Tweede Wereldoorlog. Zoals bekend gaf Hitler Joden letterlijk de schuld van alles: ze zaten achter het kapitalisme en het communisme, beheersten de banken en de media en ze bezoedelden het ‘zuivere Arische ras’. Minder bekend: de vrije, pluriforme pers die Duitsland voor 1933 en Nederland tot 1940 kende, heette in het jargon van de nazi’s ‘Lügenpresse’.
Dit artikel wordt met je gedeeld door NVJ-lid Lars Pasveer. Ook lid worden?
Het was dus geen wonder dat Joodse journalisten (de ‘dubbele zondebokken’) vanaf de bezetting in 1940 ook in Nederland een hard en bitter lot wachtte. Van de 343 Joodse journalisten, fotografen en illustratoren die ons land in 1940 telde, zijn er 104 vermoord. Meestal in vernietigingskampen. Dat is bijna één op de drie.
Wrang genoeg is dit cijfer een stuk gunstiger dan het percentage van de hele Joodse bevolking dat tijdens de bezetting vermoord werd: omstreeks 75 procent. Hagen verklaart het verschil doordat Joodse journalisten goed geïnformeerd waren en relatief snel beseften wat er op hen afkwam. Bovendien hadden ze beroepsmatig veel contacten buiten de eigen Joodse kring. Dat maakte onderduiken of ontkomen naar het buitenland iets toegankelijker.
Uitgebreid wordt stilgestaan bij hoe de Nederlandse pers haar onafhankelijkheid verloor; ze werd door de Duitsers gelijkgeschakeld. Dat begon al meteen, toen op 15 mei 1940 de Duitse persattaché Heinrich Hushahn het kantoor van het Algemeen Nederlands Persbureau (ANP) binnen liep met de opdracht om alle 23 Joodse journalisten te ontslaan en voortaan alleen nog berichten van Duitse Nationale Persbureau te gebruiken. De leiding van het ANP gaf meteen toe.
Hetzelfde gebeurde in de maanden daarop bij belangrijke kranten als De Telegraaf, Het Volk en het Algemeen Handelsblad. De voorloper van de NVJ, de Nederlandse Journalisten Kring, moest het afleggen tegen het nieuwe, nazigezinde Verbond van Nederlandse Journalisten. Joden mochten zich niet aansluiten bij dit Verbond, alle andere journalisten moesten dat juist wel doen als ze wilden blijven werken.
Hagen belicht het uitschakelen van de Joodse journalisten helder en diepgaand. De grootste verdienste van ‘Dubbel Zondebok’ is evenwel, dat hij ook de context mooi schets
Uit weerzin tegen de Duitse propaganda en het uitsluiten van de Joodse collega’s, nam een aantal journalisten ontslag. Ongeveer honderd van hen stonden samen met veel journalistieke nieuwkomers aan de wieg van de ondergrondse pers met bladen als Het Parool, De Waarheid, Trouw, Vrij Nederland en tal van kleinere periodieken. Voor sommige van die moedige persmensen leidde het opkomen voor de vrijheid van meningsuiting tot vervolging en de dood. De overgrote meerderheid van de Nederlandse journalisten werkte echter door onder het nazibewind. Hagen noemt hun houding terecht ‘weinig indrukwekkend’.
Hagen belicht het uitschakelen van de Joodse journalisten helder en diepgaand. De grootste verdienste van ‘Dubbel Zondebok’ is evenwel, dat hij ook de context mooi schets. Hij staat bijvoorbeeld stil bij vooroorlogse antisemitische geluiden in de Nederlandse pers, met name in de bladen van de NSB, waarvan sommige journalisten tijdens de bezetting carrière maakten. Zoals Meinoud Rost van Tonningen die de grote baas werd bij de sociaaldemocratische krant Het Volk en bij de VARA. Dat dit kon gebeuren blijft verbazingwekkend.
Dit inzichtelijke, onderhoudende en bij vlagen schokkende boek komt uit in een tijd waarin het antisemitisme toeneemt, net als het wantrouwen jegens de ‘mainsteam media’. Een goede aanleiding om na te denken over hoe wij als journalisten moeten omgaan met deze zorgelijk tendens.
‘Dubbel zondebok, Joodse journalisten in tijden van antisemitisme en vervolging, 1920-1945’ verscheen 13 september bij de Arbeiderspers (ISBN 9789029542623, 718 pagina’s, € 39,99).
Praat mee