Column Kim van Keken: De Nederlandse journalistiek is geobsedeerd met ‘de stem van het volk’

Marie Verstappen is universitair docent nieuws en sociale media aan de Vrije Universiteit in Amsterdam en onderzoekt hoe nieuwsitems van bijvoorbeeld het NOS-journaal worden aangepast voor een TikTok-filmje. Ze vertelde er van de week over bij Rewind, het sociale mediaplatform over journalistiek van de omroep Human. Uiteraard in een kort, strak gemonteerd filmpje.

‘Het zijn voornamelijk experts die verwijderd worden voor TikTok’, legde ze uit. Die worden dan vervangen door meningen van jongeren en voxpops. Het voordeel is dat jongeren zich dan meer aangesproken voelen, en het nieuws dan interessanter vinden. Het nadeel volgens Verstappen: onderzoek wijst ook uit dat experts het vertrouwen in datzelfde nieuws verhogen.

Ik heb er zelf niet voor doorgeleerd, maar vraag me af of dit nou echt alleen een probleem is voor de sociale media. In de Nederlandse cultuur is het immers doodnormaal om een zanger als Gerard Joling het vreemdelingenbeleid aan de talkshowtafel te laten analyseren of Dries Roelvink met een microfoon namens de KRO-NCRV naar politiek Den Haag te sturen.

Sinds de Fortuyn-revolte is de Nederlandse journalistiek geobsedeerd met ‘de stem van het volk’, uit angst om iets te missen. Het resultaat is dat we al vijfentwintig jaar dagelijks de holle frase horen ‘dat je iets niet mag zeggen’, waarna vervolgens het zogenaamde ‘taboe’ minutenlang wordt uitgesmeerd, meestal zonder enig weerwoord. Dagelijks kan iedereen inbellen op NPO Radio 1 om te reageren op stellingen als ‘voor mij hoeft dit WK niet meer’. Inmiddels heeft elke zender een eigen opiniepanel met uitkomsten als ‘vertrouwen in het kabinet holt achteruit’.

Ongezouten meningen zijn op televisie allang dominanter dan duidingen van experts. Kijk maar naar VI. De best bekeken talkshow van Nederland, waarin Johan Derksen ‘zegt waar het op staat’. ‘Het is maar entertainment en dat moet je niet zo serieus nemen’, zei VI-presentator Wilfred Genee nonchalant in een podcast. Was het maar waar. Uit een - jawel - opinieonderzoek blijkt dat veel Nederlanders het aantal asielzoekers dat naar Nederland komt overschat.

Dat krijg je als je avond na avond opiniemakers op tv ziet in plaats van experts.

‘Nederland gaat naar de klote en jij ziet dat helemaal niet’, zegt journalist (sinds kort noemt hij zichzelf opiniemaker) Wierd Duk van De Telegraaf tegen Mischa Blok in het programma ‘Mischa en de mannen die het beter weten’, dat aanstaande vrijdag op de NPO wordt uitgezonden. Hij heeft ‘het volk van Nederland’ voor ogen als hij spreekt, zegt hij in de promo die op sociale media circuleert.

Twee tot drie keer per week krijgt hij bij het programma Nieuws van de Dag ruim baan om zijn zwartgallige en zelfbevestigende wereldbeeld te presenteren als feit. Een programma waarin Victor Vlam (‘termen al omvolking en remigratie zijn niet extreemrechts’) op basis van zijn onderbuik minister Dilan Yesilgöz (VVD) en CDA-Kamerlid Jeltje Straatman in de studio de les leest (‘doe eens niet zo tegen Forum-leider Lidewij de Vos’). ‘Leveren’, noemen ze dat in talkshowland. En daarmee bedoelen ze niet inhoudelijk leveren.

‘Wanneer een volk wordt afgeleid door trivia, wanneer het culturele leven wordt geherdefinieerd tot een voortdurend rondje vermaak, wanneer een serieus gesprek een vorm van babytalk wordt, wanneer, kortom, een volk een publiek wordt, en zijn bestuur een circusact, dan verkeert de natie in hoog risico.’

Deze profetische woorden gebruikte Neil Postman in de klassieker ‘Amusing ourselves to death: public discourse in the age of show business’, uit 1985.

En toen was er alleen nog maar televisie.