Column Frits van Exter: Liever elf regels voor de journalist

De Nederlandse Vereniging van Journalisten (NVJ) heeft de belangrijkste mores van het vak in tien korte regels samengevat. Zij noemt het een ‘frisse modernisering’ op basis van bestaande ethische uitgangspunten. ‘De NVJ Code is geen dik manifest, de ethiek van het vak is ingedikt tot iets wat iedereen kan onthouden en wat makkelijk past op briefpapier of bij je perskaart’.

Dus geen uitgebreide geboden met allerlei mitsen en maren, maar tien kernachtige zinnen zoals: ‘Een journalist is onafhankelijk’. Of: ‘Een journalist corrigeert fouten.’

De vereniging wil de regels in campagnes onder de aandacht brengen van de beroepsgroep en het publiek. Zij wil duidelijk maken waarin de echte journalist zich onderscheidt van de talloze verspreiders van mis- en desinformatie voor wie geen enkele regel geldt.

Het hadden ook meer of minder regels kunnen zijn. De Internationale Federatie van Journalisten (IFJ), waarbij de NVJ is aangesloten, noemt in zijn handvest (2019) zestien principes – het past nog net op een A-viertje. Het borduurt voort op ‘de moeder’ aller codes, de verklaring van Bordeaux (1954) die aanvankelijk maar acht punten telde – in 1986 is er een negende (tegen de verspreiding van discriminatie) bijgekomen.

Ooit was ik de trotse bezitter van een internationale perskaart van de IFJ, waarin die verklaring was opgenomen. Het was een klein boekje met een harde omslag in Bordeauxrood (ik realiseer het me nu pas). Je kon er in Frankrijk gratis alle musea mee in – een voorrecht dat je deelde met oorlogsveteranen, invaliden en bejaarden.

De ‘ingedikte frisheid’ (Regel 3: ‘Een journalist doet evenwichtig verslag’) kan natuurlijk geen recht doen aan alle mogelijke nuances (Nee, dat betekent niet per se dat het ene standpunt evenveel ruimte krijgt als het andere).

Regels zijn mooi, maar de geest maakt de mores levend. Het gaat niet om de waarheid maar om het streven van de journalist waarheidsgetrouw en misschien ook fair te zijn. En om zijn vermogen belangen af te wegen: heeft het publiek bijvoorbeeld het recht te weten wie de hoogleraar is die zich schuldig zou hebben gemaakt aan grensoverschrijdend gedrag, of moet zijn recht op privacy zwaarder wegen?

Vandaar dat het handvest van de IFJ en de Leidraad van de Raad voor de Journalistiek (RvdJ) in hun preambules die geest proberen te vangen: ‘De journalistieke missie is gegrondvest op het recht van iedereen om toegang te hebben tot informatie en ideeën’ (IFJ); ‘Goede journalistiek kan alleen in volle vrijheid en onafhankelijkheid verricht worden. De vrijheid van de pers is essentieel. Deze belangrijke rol schept verplichtingen en verantwoordelijkheden’ (RvdJ).

Dat laat onverlet dat het goed is om de mores van het beroep zo klip-en-klaar mogelijk onder woorden te brengen en uit te dragen. Dat je in de woorden van secretaris Thomas Bruning in één oogopslag ziet: ‘Hier staan wij als journalisten voor en hier kun je ons op afrekenen.’

Het roept wel de vraag op met wie je kunt afrekenen. Wat gebeurt er als iemand meent dat een journalist zich niet aan een van de tien regels houdt? Dat staat niet in de code. Het is jammer dat de NVJ de laatste regel van het IFJ-handvest niet op een of andere wijze heeft overgenomen:  ‘... de journalist erkent de bevoegdheid van onafhankelijke organen voor zelfregulering die open staan voor het publiek’.

Zo’n elfde regel had niet misstaan. Een code is pas wat waard als hij toetsbaar is.

Frits van Exter is voorzitter van de Raad voor de Journalistiek. Hij heeft geen stem bij de beoordeling van klachten. Hij geeft slechts zijn eigen mening.