website over journalistiek

x

Download de Villamedia-app

 

Exclusieve inhoud Sluiten

Een NVJ-lid heeft dit artikel met je gedeeld. Gratis een maand alles lezen? Klik hier.

Een NVJ-lidmaatschap geeft je recht op:

  • Persoonlijk advies
  • Juridisch advies & rechtsbijstand
  • Perskaart
  • Korting op cursussen
  • Villamedia magazine

Word lid Verder lezen

‘Zelf moest ik ook over een drempel stappen’

Mischa Cohen — Geplaatst in boek op donderdag 6 april 2017, 11:00

De Schepping Vijf jaar geleden interviewde ik acteur en toneelschrijver Helmert Woudenberg voor Vrij Nederland over zijn voorstelling ‘Übermensch’. Daarbij kwam zijn oom Dick ter sprake, de broer van Helmerts in 1945 aan het oostfront gesneuvelde vader. Het was mijn kennismaking met een dramatisch familieverhaal.

Ik nam contact op met Dick Woudenberg (nu 88) en vroeg hem of hij mij het verhaal wilde vertellen van zijn nazi-opvoeding. Woudenberg aarzelde. Hij was vaker geïnterviewd, voor het eerst in 1970 in Vrij Nederland, door Bibeb. Maar hij vond het nog steeds heel moeilijk om over zijn gesneuvelde broer en over zijn veroordeelde vader te spreken. Zelf moest ik ook over een drempel stappen, geremd door mijn eigen familiegeschiedenis waarin onderduik en verzet een rol spelen. Toch vond ik het belangrijk om dit verhaal te vertellen. Ik wilde weten hoe je geïnspireerd kunt raken door racistische en antidemocratische waanideeën. Hoe je door opvoeding en onderwijs kunt gaan denken dat jouw ras, ideologie of religie superieur is aan alle andere rassen, ideologieën en religies.

De afgelopen jaren verdiepte ik me, voor zover mijn werk dat toeliet, in de geschiedenis van de Woudenbergs. Aan het begin van de twintigste eeuw trokken een boer en een boerin uit Woudenberg naar de armoedige Amsterdamse Jodenhoek. Van de tien kinderen die boven hun koeienstal in de Joden Houttuinen werden geboren, zou er één, Kees, SDAP-voorman worden en later Eerste Kamerlid voor de PvdA. Een ander, Jan, werd Tweede Kamerlid voor de NSB en collaboreerde tijdens de bezetting. Jans zoon Dick ging naar de Duitse Reichsschule in Valkenburg, waar hij werd klaargestoomd voor een leidinggevende rol in het Derde Rijk. Vlak voor de Duitse capitulatie trok hij als 16-jarige jongen naar het front als soldaat bij de SS-divisie Totenkopf.

We spraken erover tijdens een reeks sessies, altijd op zaterdag, altijd in de spreekkamer van Woudenberg, psychotherapeut in ruste. Soms viel het gesprek maandenlang stil wegens tijdgebrek, of omdat we op zoek gingen naar foto’s, brieven en documenten – hij in de dozen op zijn zolder, ik bij het NIOD. Ik gebruikte vakanties om materiaal uit te werken en ik vroeg om een bijdrage van het Fonds voor Journalistieke Projecten.

Als we elkaar na zo’n onderbreking weer zagen, vertelde Woudenberg verder over zijn tijd als jonge nationaal­socialist, maar ook over zijn verwerking van die leerschool. Hoe hij, anders dan zijn gesneuvelde broer, misschien wel schone handen had gehouden, maar geen schoon geweten. Hoe zijn loepzuivere nazi-opleiding hem vertrouwd had gemaakt met het racistische superioriteitsdenken dat tot de Sjoa had geleid.

Anders dan veel kinderen van foute ouders maakt ­Woudenberg geen deel uit van de ‘tweede generatie’. Hij is een ‘laatgeboren’ deelnemer aan de oorlog, toevallig net te jong om daadwerkelijk oorlogsmisdaden te hebben gepleegd. Het is het bijzondere verhaal van een jongen die zich door de indoctrinatie van zijn ouders, zijn ­leraren en zijn leerboeken stap voor stap ontwikkelde tot een nazi die bereid was onschuldigen te doden in dienst van een ideologie. Dat maakt zijn persoonlijke geschiedenis ook van betekenis voor deze tijd.

Mischa Cohen is redacteur van Vrij Nederland. Eerder schreef hij ‘Mijn naam is Cohen’ (2011). Cohen werd tweemaal genomineerd voor de Tegel voor het beste journalistieke interview en won die prijs in 2014. Zijn verhaal over de redactie van Charlie Hebdo na de aanslag op 7 januari 2015 werd genomineerd voor een Mercur als beste tijdschrift­reportage.

Zijn boek ‘De nazi-leerling’ verschijnt op 25 april bij uitgeverij Atlas Contact, ISBN 9789045029702, 244 pagina’s, € 21,99

Boek_MischaCohen

Nog geen reacties

Om te reageren moet je een Villamedia Account hebben en moet je eerst ingelogd zijn.

Masterclass EU