Sheila Sitalsing worstelde enorm met de vorm tijdens het schrijven van haar boek over haar foute opa

Eerst was ik alleen bezig met verwerken. Het gegeven dat ik een kennelijk foute opa heb gehad, die vanaf de jaren dertig voor de NSB heeft gewerkt. Het hardnekkige zwijgen door mijn moeder, een mensenleven lang. Pas aan haar sterfbed was ze eraan toe het aan ons te vertellen.

Pas toen ik ging puzzelen, en tijdens dat puzzelen steeds meer mensen tegenkwam die ‘Ik had ook zo’n opa’ zeiden, of ‘Ik was net zo’n kind als jouw moeder’, begon ik te vermoeden dat er een universeel verhaal te vertellen valt over al dat zwijgen en al die collaboratieverledens waar besmuikt over wordt gedaan. Ik wilde weten: hoe moet ik me daartoe verhouden als nazaat? M’n uitgever zag eerder dan ik dat er een boek in zat.

In een heel persoonlijk boek had ik geen zin; ik heb in mijn journalistieke werk en mijn werk als columnist altijd gepaste afstand bewaard tot m’n gevoelsleven. De zoektocht voor het boek heb ik dan ook zo journalistiek mogelijk aangepakt: archieven uitpluizen, deskundigen raadplegen, nazaten van NSB’ers interviewen, en heel veel op pad, naar plekken van herinnering en naar plekken waar het ook tachtig jaar na de bevrijding moeilijk is om over het collaboratieverleden te praten. Ik heb dagen achtereen in Volk en Vaderland zitten lezen, om gevoel te krijgen bij de verleiding van propaganda en de mechanismes achter radicalisering. Sommige metaforen en beeldtaal van toen kun je één op één plakken op nu.

Ik heb ontzettend veel bijgeleerd. Hoe het mechanisme van schaamte en stilzwijgen werkt. En hoe hardnekkig het geloof in besmettelijkheid is. Vlak na de oorlog dacht men dat kinderen uit een ‘fout nest’ erfelijk besmet waren met een ‘slecht karakter’ – ja, ook peuters. Zelfs psychiaters deden eraan mee. Ook 80 jaar later zijn er mensen die het niet oké vinden als iemand die afstamt van NSB’ers of SS’ers een publieke functie bekleedt. Dat vind ik fascinerend.

Op de vorm heb ik lang zitten worstelen. Ik had een brij aan tekst, stukken met persoonlijke bespiegelingen, ervaringsverhalen van andere NSB-nazaten, deskundigencommentaar, essayistische stukken, reportage-elementen. Na een ferme ingreep van mijn redacteur wilde ik eerst alles weggooien, tot ik onder de douche op het lumineuze idee kwam om terug te keren naar de basis: hoe te handelen als je met een belast verleden wordt geconfronteerd? Wat zegt zo’n erfenis over identiteit, familie, schuld, schaamte en rekenschap. Het boek heeft de vorm van een handleiding gekregen, met wenken, en daar kon ik alles in kwijt, van ijzingwekkende ervaringsverhalen tot deskundigencommentaar, politieke analyses én een fietstocht naar Westerbork.