Rudy Bouma: Zo krijgen niet de verzinsels maar de feiten de nadruk

Het is mei 2020 als we bij Nieuwsuur het geloof van Nederlanders in coronacomplotten laten peilen. Een bekende tv-collega reageert verbijsterd op Twitter: ‘Mijn God, Nieuwsuur en Ipsos vroegen echt naar de connectie tussen 5G en het coronavirus.’ Toegegeven, ook op onze redactie is er twijfel: moeten we wel aandacht besteden aan een ‘marginale’ groep complotdenkers?

Enkele maanden later is het beeld gekanteld. Velen zien hoe vrienden en familieleden geïnfecteerd worden door het complotvirus. Complotdenkers zijn luidruchtig aanwezig op sociale media en bij antilockdowndemonstraties. Hun denkbeelden dringen door tot in de Tweede Kamer. De tv-collega komt sportief op z’n hoon terug: ‘Er is inderdaad veel veranderd.’

Zo’n 15 procent van de Nederlanders ziet in het coronavirus een ‘biowapen’ uit een lab, blijkt uit onderzoek van Ipsos. Dit percentage haalde zelfs The Economist, maar het verbaasde mij maar weinig. Ruim vier jaar doe ik nu verslag van desinformatie, online propaganda, filterbubbels en radicalisering. Ik sprak met degenen die nepnieuws produceren en zij die erin trappen. Maar ook met ex-medewerkers van Google, YouTube en Facebook, die zich schamen voor hun schepping. Hun algoritmen drijven menigeen in de ‘fabeltjesfuik’, en de onzekerheid van de coronapandemie creërt de stroming.

Een kennis raadde op Facebook al kort nadat het virus ons bereikte een lijvig Nederlandstalig artikel aan.  Daarin wordt gesteld dat het ‘biowapen’ corona bij een schietpartij op de markt in Wuhan zou zijn terechtgekomen, na een strijd tussen Illuminatiegroepen en infiltratie van de ‘westerse Deep State’, waarna de corona-uitbraak was verergerd door 5G.

Is het aantal complotdenkers tijdens de coronapandemie toegenomen? Het is een vraag waarop ik het antwoord tot nu toe schuldig moest blijven, want cijfers ontbraken. Een representatieve steekproef die ik afgelopen maand voor Villamedia liet uitvoeren geeft een eerste antwoord. Ipsos legde ruim duizend respondenten een aantal complotstellingen voor die in 2009 al door Synovate werden gepeild.

Het aantal Nederlanders dat in de Bilderbergconferentie (waarschijnlijk of zeker) een complot ziet ter voorbereiding op een nieuwe wereldorde blijkt verdriedubbeld naar 20 procent. Maar de groep die denkt dat klimaatproblemen niet bestaan (18 procent), de Amerikaanse overheid achter 9/11 zit (16 procent) en Pim Fortuyn is vermoord in opdracht van de Nederlandse regering (16 procent)  blijft ongeveer gelijk.

Op Twitter ontkracht ik regelmatig complottheorieën en andere desinformatie. Is dat een journalistieke taak?  Misschien niet, maar ik hoop social media gebruikers te stimuleren kritisch naar hun bronnen te kijken.

Deskundigen pleiten ervoor met complotdenkers in gesprek te blijven om radicalisering te voorkomen. Maar verbinding houden is makkelijker gezegd dan gedaan, zo blijkt uit mijn eigen ervaringen. Op hoge toon eisen complotdenkers dat de journalist moet bewijzen dat hun ongefundeerde bewering niet klopt: de omgekeerde bewijslast.
 
De zelfbenoemde ‘wakkeren’ beschimpen de ‘schapen’, waar de media toe worden gerekend. Dat leidt zelfs tot ruzie binnen echtparen en gezinnen. De inspiratie voor m’n reportage over deze conflicten ligt dichtbij huis.

Tekst loopt door onder de foto.

Ik bots zelf hard met een naaste die gelooft dat de coronapandemie een teken is van de Eindtijd, waarbij een kwaadaardige Bill Gates met microchip vaccins van foetaal weefsel een duivelse rol zou spelen.

Een kennis noemde de bloedige aanslag in Christchurch een ‘false flag’-operatie en de Holocaust een hoax. Hij stuurt me mails over adrenochrome, een stof in babybloed waaraan elites zich zouden laven.

Dit bizarre verzinsel van samenzweringscultus QAnon is een echo uit mijn jeugd, toen ik spookverhalen hoorde over satanisch ritueel misbruik. 

Een familielid gelooft dat prominenten gruwelijke kindermoorden pleegden in Bodegraven. De gemeente voelde zich daar gedwongen een noodverordening op de lokale begraafplaats in te stellen om drommen complotdenkers te weren.

Mijn familielid verwerpt mijn journalistieke onderzoek naar de inconsistente beschuldigingen van de complotdenkers. Betrokkenen die essentiële details in het verhaal ontkrachten, zouden volgens haar zijn gedrogeerd, zodat ze zich de vermeende gruwelen niet meer herinneren. Volgens haar zal ik me ‘ooit moeten verantwoorden’ voor het in twijfel trekken van de wilde beweringen.

De aanjagers van de heksenjacht scharen mij vanwege mijn berichtgeving onder ‘de satanisten’. In hoofdletters word ik gemaand om m’n ‘koffers te pakken voor het Neurenberg 2.0-tribunaal’: een variant op de grote afrekening die me regelmatig in het vooruitzicht wordt gesteld.

Om het wantrouwen tegen journalisten te begrijpen is het leerzaam om complotclaims te ontleden. In een breed gedeelde video over The Great Reset, een vermeend complot voor een nieuwe wereldorde, worden journalisten verdacht gemaakt. De video is zo vakkundig gemaakt dat die me aanvankelijk doet twijfelen. De maker, een Nederlandse muzikant in Spanje, doet rustig en ogenschijnlijk goed onderbouwd zijn verhaal. Hij stelt dat ‘de belangrijkste journalisten’ in Nederland zijn aangesloten bij het Europese Centrum voor Journalistiek. Dat zou er samen met opinieplatform Project Syndicate voor zorgen dat teksten van nieuwslezers wereldwijd vaak ‘gesynchroniseerd klinken’. Een gelikte montage volgt, van vele nieuwslezers die identieke waarschuwingen tegen nepnieuws uitspreken.

In werkelijkheid betreft het anchors van de lokale kanalen van de oerconservatieve Amerikaanse Sinclair-familie, die zich in 2018 van een directeur achter Trumps kritiek op kritische media moeten scharen.

Door die context te verzwijgen wordt argwaan tegen journalisten subtiel aangewakkerd. Wijs complotgevoeligen als journalist op zulke manipulaties: het kan twijfelaars redden uit het konijnenhol.

Moeten media überhaupt verslag doen van desinformatie en complottheorieën? Sterkt dit de complotdenkers niet alleen maar? Dooft het vuurtje niet vanzelf na de pandemie? Het zijn terechte, belangrijke vragen aan de journalistiek.

Uit een onderzoek door Synovate in 2009 bleek dat juist traditionele media de belangrijkste rol speelden bij het geloof in complottheorieën. Vrienden en familie droegen er nauwelijks aan bij.

Kennis van complottheorieën is echter nuttig als deze leiden tot agressie en geweld, zoals de bestorming van het Capitool of dichter bij huis, escalerende coronaprotesten. Maar ook als samenzweringstheorieën onderdeel worden van het politieke debat, via Thierry Baudet en zijn partijgenoten.

Niet alleen de keuze om aandacht te besteden aan een complottheorie is netelig. Ook de volgende stap is precair: hoe benader je een complotdenker? Vaak zijn het aardige mensen, maar soms zijn voorzorgsmaatregelen raadzaam. Gebruik een tweede telefoonnummer: sommigen verspreiden persoonlijke gegevens van journalisten.

De antilockdownbetoger die journalisten op Instagram opriep te emigreren vanwege een ‘zwarte lijst’ mailde me kortaf dat ik ‘hem maar beter kon bellen’. Even daarvoor had hij het telefoonnummer van een collega en een heimelijke audio-opname van hun gesprek al op YouTube had gezet.

Een andere beruchte complotdenker met wie ik onlangs mailcontact zocht, had ook een valletje opgezet. Hij wilde per se dat ik hem zou bellen, maar mailde me abusievelijk een bericht dat bestemd was voor zijn maat: ‘Als hij me belt, dan bel ik jou erbij in.’ Daar zat ik niet op te wachten: één van beide mannen is veroordeeld tot een half jaar cel voor smaad, laster en bedreiging van journalisten. Als je toch met zulke mensen belt, neem je gesprekken dan op.

Scherm ook je privé-adres af bij de gemeente. Bij een verhoogd risico op intimidatie kun je je eenmanszaak laten registreren bij de Nederlandse Vereniging van Journalisten, zodat je gegevens niet meer via de Kamer van Koophandel op straat liggen. Installeer een slimme deurbel en eventueel beveiligingscamera’s.

Goede berichtgeving over complottheorieën luistert nauw. Mijn vier stelregels:

-Gebruik complotdenkers niet als entertainment.
-Benadruk in je verhaal de gevaren van algoritmen en radicalisering.
-Ga op zoek naar beweegredenen van complotdenkers, zoals persoonlijke crises, sociaal isolement of botsingen met de overheid.
-Gebruik geen vraagtekens in de kop, embed geen complot-tweets en schrijf je artikel aan de hand van de ‘truth-sandwich’: eerst de vaststelling dat een claim onwaar is, dan pas een beschrijving van de complottheorie en vervolgens de ontkrachting.