Rik van Dijk, COA Ter Apel: ‘De aandacht van de media gaat automatisch naar incidenten’

Rik van Dijk (36) trad in 2015 aan als manager bij het COA in Ter Apel, tegelijk met de start van de opvanglocatie voor minderjarigen in het dorp - voorheen werden er alleen volwassenen en gezinnen met kinderen opgevangen. Van Dijk: ‘In 2015 ontstond eigenlijk de eerste grote vluchtelingencrisis - iedereen herinnert zich de foto van het aangespoelde jongetje op het Turkse strand. Het aantal alleenstaande minderjarigen dat in dit jaar naar Nederland kwam nam een enorme vlucht en daarom besloot het COA een aparte locatie voor hen in te richten in Ter Apel. Ik stond aan het begin en ben er al die tijd gebleven.’

Het gaat op deze locatie om de eerste opvang van kinderen tussen de 15 en 18 jaar, soms 13, 14, vertelt Van Dijk. ‘We begeleiden ze een korte periode. De bedoeling is dat ze daarna doorstromen naar een andere plek waar ze een mentor krijgen en naar school kunnen.’

Hoewel er destijds veel media-aandacht was voor de stichting van de Groningse locatie voor AMV’s ervoer Van Dijk de jaren erna als ‘redelijk nieuwsluw’. Maar in 2022, nadat de reisbeperkingen wegens corona wegvielen en er opnieuw een enorme stroom vluchtelingen naar het Europese vasteland trok, veranderde dat subiet. ‘Ter Apel zat al snel met te veel statushouders die niet konden doorstromen naar andere gemeenten waardoor de locatie overvol kwam te zitten.’

Grasveld
Tal van cameraploegen en nieuwsredacteuren togen naar Ter Apel, waar de vluchtelingen inmiddels op het grasveld naast de opvanglocatie zaten. Van Dijk: ‘De boodschap in de media was steeds: “COA loopt vast” of “COA heeft onvoldoende bedden”. De kranten stonden bol van incidenten op de locatie en de overlast in het dorp, die meestal - lang niet altijd terecht - aan de zogeheten “veiligelanders” werd toegeschreven. De aandacht van de media blijkt toch automatisch naar dit soort gebeurtenissen te gaan.

Je hoort wel eens: goed nieuws is geen nieuws. Dat snap ik wel. Maar het is ook zonde. Want door het gebrek aan nuance ontstaat er direct een spanningsveld met de politiek. Door de negatieve berichtgeving merkte je dat er heel veel weerstand in het publieke debat ontstond tegen de komst van nieuwe AZC’s. Journalisten probeerden me daar vervolgens politieke uitspraken over te ontlokken, door te vragen wat ik daarvan vond. Ik begrijp dat, maar het is niet mijn rol, niet de rol van het COA. Wij zijn een uitvoeringsinstantie.’

Tekst loopt door onder de foto.

Openheid
Om een genuanceerder beeld voor het voetlicht te krijgen over hoe het er in Ter Apel aan toegaat besloot het COA in de loop van 2022 meer openheid aan de media te geven. Van Dijk: ‘Voor die tijd was het COA een beetje in zichzelf gekeerd, ook wel als bescherming naar bewoners die in een kwetsbare positie zitten. Maar vanaf dat moment zijn we ingegaan op verzoeken van media die graag wilden weten wat er achter het hek in Ter Apel gebeurt en oprecht nieuwsgierig zijn naar hoe het er bij ons aan toegaat en tegen welke problemen we aanlopen.’

Eind vorig jaar liep RTV Noord (voor de vierdelige serie ‘Achter de poort’) langere perioden mee in Ter Apel om medewerkers te volgen tijdens hun werk. ‘Dat is op een hele mooie en integere manier in beeld gebracht.’

Hetzelfde geldt wat hem betreft voor de vierdelige televisie­serie ‘De Wereld in Ter Apel’, waarvoor BNNVARA een jaar lang rondliep in het dorp en over de schouders van de medewerkers van het COA meekeek. Ook werd er gefilmd bij de Dienst Terugkeer en Vertrek (DT&V) en de IND, waar ze onder meer vastlegden hoe asielzoekers moesten slapen op vloeren van de wachtkamers. ‘Ik denk dat beide documentaires een heel volledig beeld geven van de mensen die naar Nederland komen en asiel aanvragen. Dat ze niet allemaal overlast geven en het ook niet allemaal “veiligelanders” zijn - sterker, dat is echt maar een heel klein groepje. Ze laten ook goed zien dat wij ingericht zijn om niet meer dan 120 alleenstaande kinderen op te vangen, terwijl we er regelmatig 300 tot 400 binnen hebben. Dat helpt denk ik bij het vergroten van draagvlak voor meer locaties in het land.’

Eigen initiatief
‘Vorige jaar - toen we weer overvol zaten en het ons over de schoenen liep - hebben twee jeugdzorgmedewerkers in mijn team zelf het initiatief genomen voor een verhaal in vakblad Sociaal Werk. Ze wilden vanuit hun professie vertellen over hoe mooi ons werk is en wat wij doen in de begeleiding van deze kinderen. En ook zichtbaar maken dat het niet gaat om een intern probleem in Ter Apel - zoals toen de opinie was - maar om een breder probleem.

Want ook deze medewerkers zaten in de mediastorm waarin we verzeild raakten. Je ziet dat er bij incidenten éven heel veel journalistieke aandacht is maar dat die ook steeds weer snel wegzakt. En dan zeiden we tegen elkaar: “Ja, maar wij zitten nog steeds met meer dan 200 AMV’s. Het probleem is niet opgelost.”

Ik vond het mooi dat wij toen zelf de media hebben opgezocht om ons verhaal te vertellen. Het ging daarbij eens niet over alle problemen, de overlast en de incidenten van asielzoekers, maar over de onmogelijke keuzes die de medewerkers moeten maken, over de vicieuze cirkel die ze ervoeren tijdens de ergste crisis, over de Spreidingswet en hun zorgen over de nabije toekomst.’
 
Pleisters plakken
‘De invoering van die Spreidingswet is door de media nauwgezet gevolgd, en nu hij erdoor is lijkt het alsof die dan alles zal oplossen, waardoor de aandacht van journalisten weer verslapt. Maar het duurt nog heel lang, we staan in Ter Apel nog steeds voor dezelfde uitdagingen. Pas in het voorjaar van 2025 kunnen gemeentes eventueel worden gedwongen vluchtelingen op te nemen. En de Europese afspraken over opvang aan de buitengrenzen gaan pas in vanaf 2026. Dus voorlopig voelt het alsof we pleisters blijven plakken. Voor hoe we het tot die tijd moeten oplossen in Ter Apel is in de media nauwelijks aandacht.’

Tekst loopt door onder de foto.

Breed uitgemeten
Een ambivalente ervaring met de journalistiek had Van Dijk nadat Kinderombudsman Margrite Kalver­boer in april 2022 een rapport uitbracht over knelpunten in het asielbeleid. 

‘Ze wilde langskomen om te kijken hoe de situatie was van AMV’s in Ter Apel. Wij vonden dat prima, we hebben alles laten zien en gewoon een eerlijk verhaal verteld. Haar rapport hierover sloeg in als een bom. Het zou verschrikkelijk zijn om bij ons te verblijven, was de teneur. Ze had zes minderjarigen gesproken van onze locatie, waaronder een jongen van 16 jaar die in zijn eentje uit Afghanistan is gevlucht. Hij vertelde haar dat hij vooral een telefoon en een horloge mist. Hij wist dus niet eens hoe laat het was. Kalverboer vond dat verschrikkelijk, en dat werd toen opgepikt door de media en héél breed uitgemeten.

Ik merkte dat dit met mijn team, en ook met mezelf, heel veel deed. Ik dacht: we doen zó hard ons best, en dan ga jij vertellen dat het verschrikkelijk is om hier te verblijven. Ja natuurlijk, er verblijven veel te veel kinderen in Ter Apel, die ook nog eens veel te lang moeten wachten. Maar er zat geen enkele nuance in, dus dat kwam wel even binnen. ­

Ik ervoer toen heel sterk de kracht van de media; de manier waarop dingen kunnen worden neergezet en wat voor effect dat dan heeft.

De andere kant is dat die publicatie er voor zorgde dat er ineens heel veel aandacht voor het locatieprobleem ontstond. En er kwamen veel mensen die van alles voor ons wilden doen. Er waren zelfs mensen die dozen vol horloges doneerden, want het kon toch niet dat die jongeren de tijd niet bij zich hadden. Dus het had ook een positieve keerzijde.’