International Journalism Festival in Perugia: dit heb je gemist (deel I)

Freek Staps: hoofdredacteur ANP
Vragen ‘wat de leukste sessie’ was in Perugia is als vragen naar welk artikel je hebt gelezen als je een krant helemaal uit hebt. Ook dat is een pakket, een geheel aan ervaringen, kennis die je kunt opdoen, verrassende inzichten die je kunt verkrijgen. ‘Perugia’ is niet alleen een plek, een klein stadje op een berg waar je maar lastig komt, ‘Perugia’ is vooral het geheel van die sessies, de nabijheid van oude vrienden en nieuwe contacten waarmee je direct bij Sandri gaat zitten om een espresso te drinken, de inhoudelijke én hilarische gesprekken die je voert tijdens het eten.

Erja Yläjärvi, de hoofdredacteur van de grootste Finse krant Helsingin Sanomat, zei twee zaken die in mijn hoofd zijn gaan zitten. “AI legt een vergrootglas op waar je redactie disfunctioneert.” Ik denk dat ze dit bedoelde: als je AI ziet als mogelijkheid om de meest simpele, minst goed georganiseerde of geregelde werkprocessen te vervangen, dan zie je meteen waar je het minst goed georganiseerde of onvoldoende geregeld werk doet. En waar het dus makkelijk beter kan. Dat disfunctioneren wordt zo heel snel duidelijk.

En Yläjärvi raakte ook aan de journalistieke cultuur. Buitenstaanders zeggen soms dat redacteuren behoudend zijn, technologieën niet willen omarmen, afwachtend of cynisch zijn. Dat is niet mijn ervaring, en ook niet de hare. Want: “Journalisten houden van verandering, verandering is namelijk een goed verhaal. En AI is de grootste verandering van onze loopbaan.”


Freek Staps

Het meest inspirerende gesprek had ik met Garry Pierre-Pierre, een Amerikaanse Haïtiaan. Ik mag hem een vriend noemen. Garry werkte eerst bij The New York Times, richtte daarna de Haitian Times op - een Amerikaanse titel voor de Haïtiaanse diaspora - en verhuisde recent terug van de Amerikaanse Midwest naar New York. Vorig jaar dronken we iets bij Hotel Brufani, het epicentrum van het festival. Dit jaar herhaalden we dat. Waar Garry een jaar geleden nog enige hoop had dat Amerikaanse democratische instituten zouden terugveren, is dat nu minder.

Om opgewekt te eindigen: het is inmiddels een traditie dat we het ‘ANP-diner’ organiseren op de donderdagavond, waar we 25 Nederlandse voortrekkers uitnodigen. Van hoofdredacteuren tot gezichten van de publieke omroep, van fondsenverstrekkers tot wetenschappers. Samen eten, drinken en lachen we dan. En de rest van het jaar weten we elkaar te vinden om grote problemen aan te pakken.

Jolien van de Griendt: freelance journalist en podcast host Media Perspectives
Een sessie die echt wat nieuwe luikjes in mijn hoofd heeft opengezet, was After the reader: what comes next for news in an AI-first world? De panelleden bespraken dat we AI-agents niet alleen moeten zien als digitale collega’s op de werkvloer, maar dat ze ook ons nieuwe publiek worden. En dat is ook nog eens een enorm en onverzadigbaar publiek, want agents slapen nooit.

Wat betekent het als journalisten nieuws gaan maken voor agents? Hoe ziet dat eruit en wie kan daar geld aan verdienen? Het panel was ook een verademing, omdat de sprekers realistisch zijn over de wereld waarin we leven. Chatbots bestaan, mensen gebruiken ze. Je kunt wel protesteren over dat het publiek eigenlijk naar jouw fantastische kwalitatief hoogwaardige nieuwswebsite moet komen, maar deze chatbots voldoen aan een behoefte waar jouw site niet aan kan voldoen. Het panel ging over hoe we daar onze weg in moeten vinden. Zeer de moeite om terug te kijken!

Bekijk hier: After the reader: what comes next for news in an AI-first world?

Er waren veel sessies over news creators en de creator economy. De meest interessante vond ik How are publishers responding to the creator wave? Wat mij betreft zijn ‘de journalistiek’ en ‘de creator economy’ nu te veel twee losse eilandjes. Terwijl beide kanten veel van elkaar kunnen leren: de journalistiek zou jaloers moeten zijn op de mate van vertrouwen, persoonlijke relatie, bereik en engagement dat creators bij hun publiek hebben verdiend. En de creators kunnen leren van de journalistieke mores en kwaliteit van de redacties.

In het panel werden wat eerste voorbeelden genoemd uit Frankrijk en New York, waar nieuwsredacties samenwerkten met een creator om een verhaal naar buiten te brengen. Zelf deed ik in Perugia een klein onderzoek om te kijken of het Nederlandse en Europese medialandschap ook al klaar is voor zulke samenwerkingen. Ik sprak met verschillende creators en nieuwsbedrijven en deel komende week in mijn gratis nieuwsbrief Creators at the Crossroads mijn eerste bevindingen.

Het meest interessante gesprek had ik met Sofia Delgado uit het Verenigd Koninkrijk. Zij zette de afgelopen jaren de vertical short form strategie voor Metro op, door losse kanalen voor thematische verticals te starten (reizen, sport, gamen, etc.). Ieder kanaal is creator-led en werkt met een vast gezicht. Dat was een groot succes: zowel qua bereik als commercieel. In het tweede jaar draaide de afdeling al een flinke winst. Inmiddels is ze freelancer om andere newsrooms te helpen met deze strategie. Een hoopvol voorbeeld over de kansen in de combinatie van journalistiek en creator economy.

Laurens Vreekamp: oprichter Future Journalism Today Academy, journalist en AI-expert
Of ze mocht vloeken in deze kerk, vroeg Carole Cadwalladr. “Peter Thiels bedrijf [Palantir, red.] is zo profoundly fucked up. Het beheert de gezondheidsgegevens van iedereen in Groot-Brittannië – van wieg tot graf, van de hele staat. En hij gelooft niet in democratie!”

Doordat de voormalig onderzoeksjournalist van The Observer meerdere malen tussen haar deftige Engels het ‘F-woord’ gebruikte, werd bij mij het gevoel versterkt dat ik met ‘Exposing the broligarchy’ bij de meest urgente sessie van Perugia 2026 was. Thiel is voor Cadwalladr een prototypische representant (‘sociopaat’) van een nieuwe elite die ze de ‘broligarchie’ noemt: een samenvoeging van ‘techbro’ - het gaat vrijwel uitsluitend om mannen - en ‘oligarchie’.

Broligarchs vervlechten libertair Silicon Valley-denken in hun software, versterken dat met hun digitale platforms en rollen hun bijbehorende massa-surveillancepraktijken rucksichtlos uit bij overheden wereldwijd. Zo beïnvloeden en verkrijgen ze politieke macht. J.D. Vance zou simpelweg niet bestaan zonder Thiel, stelt Cadwalladr.

De broligarchie is ondertussen een vrijwel onaantastbare groep autoritaire machthebbers, die miljarden bezitten en nieuwerwets fascisme vertegenwoordigt. Het beangstigt Cadwalladr veel meer dan de dingen die ze ontdekte toen ze in 2018 het Cambridge Analytica-schandaal aan het licht bracht. Haar angst voor de broligarchie wordt verder gevoed doordat de bro’s niet geheimzinnig doen over hun agenda. Zo beweerde Thiels mede-oprichter Alex Karp recentelijk dat AI-technologie de macht vermindert van hoogopgeleiden, vrouwen en Democraten, en die van laagopgeleiden en mannen juist versterkt. Let wel: dit is de bedoeling.

Tegen dit alles zijn we als maatschappij niet opgewassen, waarschuwde Cadwalladr in de toepasselijk gekozen San Francescokerk. Op de vraag van ‘onze’ sterk interviewende Lisa Peters (Stichting Democratie & Media) hoe we daar als journalistiek mee om moeten gaan, had ze een weinig bevredigend antwoord: “Als je onderzoek doet naar oorlogsvoering, word je een doelwit. Als je onderzoek doet naar rechtse Brexiteers, word je een doelwit. Als je onderzoek doet naar de broligarchy… idem.”

Carole Cadwalladr (The Nerve, voormalig The Observer) geinterviewd door Lisa Peters (Stichting Democratie & Media)

Gelukkig bood Cadwalladr enige hoop: we kunnen niet langer alleen beschrijven wat de bro’s doen met hun ongekende macht. Wij zijn en worden er allemaal slachtoffer van. Ze maakte het persoonlijk al mee (denk aan doxxing, deepfaking en lawfare). Maar Cadwalladr blijft strijdvaardig. Ze bepleit een noodzakelijke herpositionering van onze rol en taakopvatting als journalisten, geïnspireerd door Maria Ressa: “I am an activist for truth, for facts, for democracy. We are journalists, but we are citizens. We are living in these democracies. We are all under existential threat.” Ze kreeg midscheeps al applaus.

Er waren dit jaar meer dan genoeg techkritische sessies, die vooral bevestigden dat twijfelen, de tijd nemen, hypes doorprikken en geïnformeerd ‘nee’ zeggen tegen AI net zo belangrijk is als het bij andere sessies gepredikte experimenteren-om-te-leren: nodig wanneer we andermans systemen en bijbehorend denken inlaten met onze journalistieke praktijken.

Dat Cadwalladr de term ‘existentiële dreiging’ niet zomaar gebruikt, begreep ik beter dankzij de sessie Hype Literacy. Die ging over het debunken van onvervalst marketingjargon van AI-bedrijven. Hun gefabriceerde hype is begrijpelijk onweerstaanbaar, als je de definitie erop naslaat: hype gaat nooit over de werkelijkheid of feiten, maar over ‘het oprekken van de grenzen van het voorstelbare. Hou dat in je achterhoofd wanneer je een persbericht, TikTok-video of manifest van een techbro dreigt aan te zien voor waarheid of als onafhankelijk onderzoek.

De uitgedeelde Hype Literacy Toolkit van Deutsche Welle ga ik grif gebruiken, en ik hoop elke journalist met mij. Want hype leidt makkelijk af van wat onwelgevallig is voor de verspreider. Wij journalisten dienen de problematische uitwerking van AI-systemen zoals die nu al schadelijk effect heeft, vaker en blijvend te benoemen: verspreiding van misinformatie, seksualisering van meisjes en vrouwen en het versterken van ongelijkheid; we dienen de bedrijven erachter verantwoordelijk te houden en hun boodschap niet zomaar na te papegaaien. Zo maken we onze journalistiek onafhankelijker en houden we ons en onze burgers gezonder. We zijn allemaal activists for truth and democracy.

Rowan Blijd: vicevoorzitter NVJ
“Perugia is onze Coachella!”, riep iemand. Ik ben nog nooit naar Coachella geweest, maar ik kan me voorstellen dat je net zoveel ontwenningsverschijnselen hebt als ik nu. Het International Journalism Festival in Perugia is de plek waar je omringd wordt door mensen die precies begrijpen waarom je journalist bent en waarom je dat blijft, ook als het moeilijk wordt. Het was mijn eerste keer. Vijf zonovergoten dagen op een Italiaanse berg, stevig wandelend van panel naar panel. Van tevoren had ik grootse plannen: boeken lezen, strategieën uitstippelen, eindelijk eens rustig schrijven.

Mijn laptop ging uiteindelijk welgeteld één keer open. De rest van de tijd liep ik met een notitieboek door de middeleeuwse straten, en verdween ik tussendoor naar een koffiebarretje voor een cappuccino in de zon, terwijl collega’s met een blijkbaar onuitputtelijke sociale batterij bleven netwerken. Ieder z’n ding. Wat Perugia doet, begreep ik al vroeg in de week: het legt een menselijke laag over het vak. Eén van de leukste sessies was How to turn journalists into rock stars: a Live Magazine showcase.

Drie journalisten die hun werk op een podium brachten, met humor en ontroering, ondersteund door muziek, video, illustraties en foto’s. Het theatrale kind in mij voelde zich gezien. Eindelijk kwamen al mijn disciplines samen. Deze sessie was echt iets dat ik hier in Nederland ook zou willen zien.

Je zit in een volle zaal, als collectief, en kan samen met anderen verwerken wat je zojuist hebt gehoord. Door de live journalism sessie werd ik bevestigd in mijn denken: een menselijke laag aanbrengen aan de journalist dwingt de journalist zelf ook tot het eigen werk en eigen handelen te evalueren. Hoe geweldig zou het zijn om dit naar Nederland te brengen? Een avond waarop mediamakers hun verhalen opvoeren in al hun vormen. Ik reserveer mijn front row seats alvast.

In de hoofdstraat van de stad liep ik Wael Al-Dahdouh tegen het lijf, met twee andere collega’s uit Gaza. Ik wist niet wat ik moest zeggen, want hoe spreek je iemand aan die je kent van zijn verslagen, zijn feeds, het verlies van zijn vrouw, kinderen, kleinkinderen en collega’s? Iemand die ondanks alles doorgaat. Uiteindelijk legde ik mijn hand op mijn hart. Hij deed hetzelfde.

Later zat ik bij de sessie Bearing Witness in Conflict Zones, met Al-Dahdouh, Raghdan Orsud van Beam Reports in Sudan en Mustafa Nasr uit Jemen, in een kerk die ooit gedeeltelijk is ingestort en nu fier overeind staat, het licht dwars door de scheuren naar binnen.

Alle drie vertelden over de benarde situaties waarin onze collega’s zich bevinden en dat wat ze van ons hier verlangen verder gaat dan solidariteit; ze hebben actie nodig. Carole Cadwalladr, oud-journalist bij The Guardian en de verslaggever achter het Cambridge Analytica-verhaal, is inmiddels mede-oprichter van journalistiek platform The Nerve.

Wat ze tijdens haar sessie zei was allemaal heel treffend, absoluut terugkijken trouwens: “If we as journalists aren’t activists for democracy, then wtf are we?” Voor iemand als ik, die merkt dat activisme, objectiviteit en onpartijdigheid in Nederland worden gebruikt als termen om journalisten te diskwalificeren, was het een verademing dit soort dingen van zoveel kanten te horen. Perugia liet me zien dat er ruimte is voor de menselijke kant van het vak, voor peer support, voor activisme. Al zijn dat allemaal termen waar we hier nog aan lijken moeten te wennen.