Rapport over persvrijheid in Europa belicht grote uitdagingen voor journalisten

Er zijn grote zorgen als het gaat om de risico’s die journalisten lopen tijdens het verslaan van de oorlog in Oekraïne tot het omgaan met digitale surveillance en zogenoemde mediacapture, waarbij de Staat en/of politieke partijen door middel van regelgevende inmenging, eigendomsmanipulatie en financiële druk en controle kunnen uitoefenen op de media.

Het Safety of Journalists Platform kreeg het afgelopen jaar in totaal 266 meldingen van fysieke aanvallen, intimidatie, detentie, straffeloosheid en andere beperkende maatregelen. Het Platform introduceerde afgelopen jaar ook een ​​nieuwe meetcategorie: systemische obstakels voor mediavrijheid. De eerste werd in september uitgegeven met betrekking tot smaadwetten en -praktijken.

De meeste meldingen kwamen uit door Rusland bezette gebieden in Oekraïne (40), Rusland (32), gevolgd door Turkije (28), Servië (20) en volgens de auteurs van het onderzoek, “sterkste stijger” Georgië (18), met meer dan drie keer zoveel meldingen als het jaar ervoor. 

Verkiezingen
2024 was een superjaar van verkiezingen, met kiezers die naar de stembus gingen voor het Europees Parlement en talloze nationale en lokale verkiezingen. Populistische en extreemrechtse partijen vertegenwoordigen nu ongeveer een kwart van de zetels in het Europees Parlement. In verschillende lidstaten van de Raad van Europa behaalden deze partijen een aanzienlijk deel van de stemmen bij nationale en regionale verkiezingen of sloten ze zich aan bij regeringscoalities.

De electorale winst van de populistische en extreemrechtse partijen - en hun vijandigheid jegens de pers - vormen volgens de onderzoekers een aanzienlijke bedreiging voor de coalities die traditioneel opkomen voor mediavrijheid en pluralisme binnen de Europese Unie en de Raad van Europa. Deze verschuiving kan van invloed zijn op de manier waarop EU-lidstaten bepalingen van de veelgeprezen European Media Freedom Act (EMFA) implementeren en hoe toegewijd lidstaten van de Raad van Europa (RvE) zijn aan de campagne ‘Journalisten doen ertoe’.

Oorlog in Oekraïne
Er is in het rapport een apart hoofdstuk gewijd aan de Russische oorlog in Oekraïne en Rusland zelf. De belangrijkste zorg afgelopen jaar was wel de veiligheid van journalisten die verslag doen van de Russische oorlog tegen Oekraïne, stellen de onderzoekers. Het platform registreerde zeker zeven incidenten waarbij journalisten onder vuur kwamen te liggen, inclusief de dood van Reuters-veiligheidsadviseur Ryan Evans. In verschillende andere gevallen raakten journalisten gewond en werden mediabedrijven het doelwit.

Ook de door Rusland bezette gebieden in Oekraïne krijgen aandacht. De Russische behandeling van journalisten is volgens het Platform consequent in strijd met de oorlogsregels en de resoluties van de VN-Veiligheidsraad die de bescherming van journalisten als burgers in gebieden met een gewapend conflict garanderen. Minstens 28 Oekraïense journalisten werden gevangengezet, terwijl sommige journalisten het werken onmogelijk werd gemaakt, ze gedwongen werden te vluchten of undercover te werken. Het rapport gaat bijvoorbeeld in op de zaak van de Oekraïense freelance journalist Viktoria Roshchyna. Ze verdween in augustus 2023 terwijl ze verslag deed vanuit de bezette gebieden. In september 2024 maakten de Russische autoriteiten bekend dat ze was overleden tijdens een overplaatsing van een plaatselijke gevangenis naar Moskou.

Het gaat verder over Russische druk die wordt uitgeoefend op techbedrijven om onwelgevallige content te verwijderen. Daarnaast wordt er gejaagd op tools waarmee censuur kan worden omzeild. Ook worden er pogingen gedaan kritische Russische journalisten en mediabedrijven die buiten Rusland werken het zwijgen op te leggen, door ze op de lijst van ongewenste organisaties te plaatsen. Buitenlandse journalisten worden op ‘wanted’-lijsten van internationale opsporingsdiensten zoals Interpol geplaatst.

Andere punten van zorg
Ook in landen waar geen oorlog woedt blijft het beoefenen van journalistiek verre van eenvoudig. Journalisten hebben in toenemende mate te maken met fysieke en verbale aanvallen, bedreigingen en (online) intimidatie. Verslag doen van demonstraties bleek ook gevaarlijk omdat sommige demonstranten journalisten als ‘vijanden van het volk’ zagen. In Georgië was er sprake van politiegeweld tegen journalisten en werden journalisten opgepakt. Per 31 december 2024 zaten er in totaal 159 journalisten vast in Europa, waaronder 44 in Wit-Rusland, 30 in Azerbeidzjan, 29 in Rusland (naast 28 in de door Rusland bezette gebieden van Oekraïne), 27 in Turkije en 1 in Georgië.

Ook surveillancepraktijken blijven angst en onzekerheid creëren voor journalisten. Vorig jaar waren naar verluidt minstens zeven Russische, Wit-Russische, Letse en Israëlische journalisten en activisten doelwit van Pegasus-spyware van de NSO Group binnen de EU. Recent werd ook bekend dat Italiaanse journalisten zijn bespioneerd.

Wetgeving en aanbevelingen
Het rapport geeft verder voorbeelden van regeringen die wetgeving aanpassen om persvrijheid en de vrijheid van meningsuiting in te perken onder het mom van het tegengaan van desinformatie, terrorisme, smaad en haatzaaiende uitlatingen, of het beschermen van het recht op privacy of ‘traditionele waarden’. Soms wordt de mediasector omgevormd zodat deze beter bij hun belangen past. Lichtpuntje is volgens het rapport de aangenomen Europese anti-SLAPP-richtlijn.

Met de inwerkingtreding van de Europese anti-SLAPP-richtlijn en de EMFA-richtlijn hoopt het Platform dat de maatregelen de essentiële rol van persvrijheid in de democratie kunnen vergroten en nationale initiatieven te bevorderen die de veiligheid van journalisten verbeteren. Er worden verder nog aanvullende aanbevelingen voorgesteld voor de Raad van Europa, de Europese Commissie en de lidstaten van de Raad van Europa.