onderzoek covid en journalistiek

— dinsdag 27 oktober 2009, 14:23 | 12 reacties, praat mee

Koppelverkoop rukt op

Vermenging van verantwoordelijkheden tussen de vrije pers en overheden is van alle tijden. Van onafhankelijke journalisten mag je verwachten dat de bemoeienis van overheidsfunctionarissen en politici niet verder reikt dan het geven van informatie waarbij de journalist de afweging maakt of hij ze relevant vindt voor publicatie of uitzending. Daarnaast staat het de overheid natuurlijk vrij om gebruik te maken van de advertentiekolommen. Soms gaat dit echter verder. Er zijn commerciële uitgevers die aan koppelverkoop doen: een mooi verhaal van een (onafhankelijke?) journalist waarin de adverteerder (overheid of bedrijf) prominent aan het woord komt, constateert Hans Roodenburg.

Het hangt van de gradatie daarin af of dit toelaatbaar is of dat dit kan worden bestempeld als bedrog van lezers en/of samenleving. Duidelijk is dat zeker een overheid zich hiervan verre moet houden.

Met ‘onafhankelijk journalist’ bedoel ik een verslaggever, redacteur of reporter die geheel los staat en gescheiden functioneert van de commerciële kanten van hun broodheer of opdrachtgever. En kritisch is ten opzichte van bedrijven, instellingen en overheden.
Het probleem zal nauwelijks spelen in de grote vrije pers. Dagbladen, onafhankelijke (vak)tijdschriften, actualiteitenrubrieken op radio en tv zullen directe beïnvloeding en zelfs betrokkenheid van ondernemingen en overheden op de journalistieke inhoud niet zo gauw toelaten. Ze hebben ook vaak een redactiestatuut waarin de onafhankelijkheid van de journalisten is vastgelegd.

Bij huis-aan-huis-kranten begint het vaak al een grijs gebied te worden. Onaanvaardbaar wordt het echter indien onder het mom van journalistieke producties door (met name) doelgroepenmagazines een rechtstreekse koppeling wordt gelegd met adverteerders of zelfs overheden. Waarbij moet worden aangetekend dat er ook journalisten zijn die zich daarvoor laten lenen. Met de opkomst van vaak door journalisten samengestelde informatiesites op internet zijn de grenzen voor koppelverkoop c.q. advertentiefuiken verder opgerekt.
Even terzijde: is het aanvaardbaar als een journalistiek sportprogramma meldt dat de uitzending mede is mogelijk gemaakt dankzij … ? Hoewel ook hierbij sprake is van een grijs gebied, is dat – uit kostenoverwegingen – misschien soms nog te billijken. Anders wordt het echter als een programma gesponsord wordt en tegelijkertijd verkapt allerlei producten of diensten van alleen de sponsor in beeld wordt gebracht. Dan verwatert de strikte scheiding tussen adverteerder en journalist.

Zelfs de grote landelijke onafhankelijke dagbladen bewegen zich wel eens op het raakvlak van waterscheidingen. Wat moet men denken van advertentiebijlagen van derden in een krant, waarbij wél een ander lettertype en lay-out worden gebruikt? Het journalistieke deel van zo’n bijlage valt buiten de verantwoording van de hoofdredactie.
Zo heeft het AD regelmatig een apart katern dat geheel wordt aangeleverd door Media Planet waarin er heel duidelijk een koppeling wordt gelegd tussen de informatie en de adverteerder.
Ik heb zelfs de indruk dat de betreffende journalisten van deze advertentiebijlage – die helaas niet meer onafhankelijk schrijven – maar wat graag hieraan meewerken. Ik begrijp niet waarom hoofdredacties aan een dergelijke ‘vervuiling’ van de journalistieke inhoud van hun krant meewerken.
Als dagbladen eigen ‘specials’ uitbrengen, dan mag men er ook nog van uitgaan dat de advertentieafdeling los en afstandelijk van de redactie zijn werving doet. Bij een aantal regionale kranten van Wegener is al een discussie gevoerd in hoeverre redacties aan (potentiële) adverteerders moeten tegemoet komen in de redactionele inhoud.
Bij huis-aan-huis-bladen (weekkranten) is er té vaak sprake van redactionele stukken die óók de adverteerder behagen. Dan hebben we het hier nog niet eens over de duurbetaalde gemeentelijke informatie (soms ook van provincies). Die pagina’s kan men gewoon als advertenties beschouwen.

Hoe vaak kom ik in huis-aan-huis-kranten niet stukken tegen over jubilea of openingen van winkeliers en bedrijven waarvan het wervende advertentiekarakter aan alle kanten afdruipt. De goede journalist van deze kranten is zich bewust van hun integriteitsprobleem. Integriteit is misschien wel de belangrijkste voorwaarde voor een gezonde vrije pers.
Het kan nog een paar stappen verder gaan. In mijn eigen regio (West-Brabant/Tholen) kom ik (gratis bezorgde) magazines tegen die zich aanmeten onafhankelijke informatie te verschaffen, maar om commerciële beweegredenen rechtstreeks een advertentiefuik blijken te zijn.
Mijn bezwaar daartegen is dat zij bij de naïeve lezers nauwelijks moeite willen doen om hen duidelijk te maken dat het hoofddoel is advertenties te brengen. Nog erger is dat mensen die zich journalist noemen zonder blikken of blozen direct ‘een lijntje’ uitleggen om aan een verhaal een advertentie te koppelen.
Het toppunt is een overheid die daaraan ten volle zijn medewerking verleent. Daarom maar een titel genoemd. Het 55+Magazine verschijnt in westelijke Noord-Brabant en Tholen dankzij (cruciale) medewerking van de gemeenten Bergen op Zoom, Steenbergen, Woensdrecht en Tholen.

Afgezien van de hoge mate van koppelverkoop in advertenties en redactionele stukken (niet alleen over bedrijven maar ook over gemeentelijke diensten) wordt 55+Magazine gericht verspreid onder de 55-plussers van wie de adressen zijn geleverd door de gemeenten uit hun burgeradministratie.
De redactie van het blad laat weten dat deze adressen worden vernietigd na gebruik en dat ze ieder kwartaal opnieuw worden aangeleverd door de gemeenten. ‘Hier hebben alle betrokken partijen voor getekend en hier houden we ons ook aan.’

Naar mijn mening had de gemeenten dat in eigen handen moeten houden. Eerst een brief naar alle 55-plussers sturen en vragen of zij met een antwoordstrook willen aangeven dat zij het gratis magazine van het reclameadviesbureau De Grafische Wereld op hun adres toegestuurd willen hebben. Dan blijven de gemeenten zelf verantwoordelijk voor het verstrekken van de adressen uit de basisadministratie  
De zaak toch maar eens voorgelegd aan respectievelijk de Nederlandse Vereniging voor Burgerrechten (NVVB) en aan het College Bescherming Persoonsgegevens. Beide (landelijke) instanties laten me weten dat de gemeenten niet aan commerciële instellingen gegevens uit de basisadministratie mag verstrekken, ook niet via een omweg van stichtingen die zijn opgericht voor ouderen.

Voor de zorgvuldigheid hier ook het antwoord van de NVVB: ‘De gegevens in de gemeentelijke basisadministratie persoonsgegevens (GBA) worden in beginsel bijgehouden om te kunnen verstrekken aan (overheids-) instellingen die deze persoonsgegevens nodig hebben voor de uitvoering van hun publieke taken. In de Wet GBA worden deze instellingen aangeduid als afnemers of bijzondere derden. Slechts onder voorwaarden mogen gegevens worden verstrekt aan andere (vrije) derden. Dit is geregeld in artikel 100 van de Wet GBA. Dit artikel staat verstrekking toe aan rechtspersonen zonder winstoogmerk, maar dan onder meer met als voorwaarde dat daarvoor een dringende maatschappelijke behoefte bestaat en van belang is voor de rechten en vrijheden van betrokkene. Verstrekking aan instellingen met een winstoogmerk is dus niet toegestaan. Een andere voorwaarde is, dat de gemeente de verstrekking heeft geregeld in een gemeentelijke verordening.’

Volgens mij zijn de betreffende gemeenten dus behoorlijk in de fout gegaan. Uiteraard heb ik de persvoorlichtingsafdelingen zowel telefonisch als per e-mail om een reactie gevraagd. De gemeenten Steenbergen en Bergen op Zoom hebben na anderhalve week de moeite genomen om te reageren.
Woordvoerder Frits Slootmans zegt dat het verstrekken van de adressen niet afzonderlijk door de gemeenteraad is goedgekeurd maar is gebaseerd op een gemeentelijke verordening, die op enig moment wel is vastgesteld door de gemeenteraad.
Het college van b en w heeft besloten om het magazine op naam te versturen onder enkele voorwaarden. De samenwerkende partner is volgens hem de Stichting Welzijn Ouderen, die een rechtspersoon is zonder winstoogmerk.
Om uitsluitend praktische redenen is het bestand direct doorgestuurd aan de (commerciële) uitgever DGW van het 55+Magazine, die de redactie voert. Ook meldt Slootmans dat de gemeente Steenbergen de uitgave van het blad voor de jaren 2009 en 2010 subsidieert. ‘Maar er is geen sprake van koppelverkoop.’

Bergen op Zoom ontkent in een soortgelijke reactie eveneens koppelverkoop. Volgens persvoorlichter Lisette Maas is de ontvanger van de subsidie de coördinerend initiatiefnemer, de Stichting Welzijn Ouderen. Daaraan worden ook de adressen verstrekt. Bergen op Zoom spreekt van ‘een goed communicatiemiddel om als gemeente een doelgroep van informatie te voorzien’.

Hans Roodenburg is freelance journalist

Bekijk meer van

Praat mee

12 reacties

Ruben Hadders, 28 oktober 2009, 00:35

Een journalist is onafhankelijk, kritisch en weet informatie (nieuws) helder en naar waarheid te presenteren aan de doelgroep. Vraag is echter hoeveel journalisten écht voldoen aan die definitie. Want hoeveel journalisten zijn er, als het er op aan komt, écht onafhankelijk, écht kritisch en écht geïnteresseerd in de waarheid?

Laten we ook niet het idee hebben dat de journalistiek in Nederland zonder koppelverkoop zoveel beter zou worden. Want wat te denken van het overtikken van pers- en nieuwsberichten? Dat lijkt algemeen geaccepteerd en is misschien daarom nog wel erger dan koppelverkoop.

Ik denk dat journalisten die de belangen van commerciële partijen of overheden vertegenwoordigen in een redactioneel (!) artikel te weinig waarde hechten aan hun vak én hun eigen naam. Misschien moeten journalisten zichzelf eens wat belangrijker gaan vinden…

Overigens kan deze ‘commercialisering van de journalistiek’ wel één voordeel hebben: op den duur zal de vraag naar goede journalistiek weer toenemen en zal de consument meer bereid zijn hiervoor te betalen.

Bart Brouwers, 28 oktober 2009, 11:24

Schande spreken van een praktijk die inmiddels op alle journalistieke platforms zichtbaar is, geeft de indruk van a) Don Quichot-gedrag en b) enige wereldvreemdheid. Er is geen “veilige omgeving” meer, althans niet als daarvoor de definities van Hans Roodenburg worden gevolgd.

Sent Wierda, freelance journalist, 28 oktober 2009, 15:09

Hans Roodenburg stelt een belangrijk onderwerp aan de orde. Jammer dat Bart Brouwers hier niet serieus op ingaat en niet verder komt dan Hans Roodenburg Don Quichot-gedrag en enige wereldvreemdheid te verwijten. Er is een toepasselijk spreekwoord: de pot verwijt de ketel dat hij zwart ziet…

denhaag24, 28 oktober 2009, 19:41

Iedereen is te koop, ook journalisten. weet niet waarom maar ze zijn eigenlijk nog goedkoop ook

Bert, 28 oktober 2009, 20:58

Bij huis-aan-huisbladen is het inmiddels bijna ‘normaal’ dat in samenwerking met de advertentie-afdeling, verhalen gemaakt worden waarin adverteerders worden belicht. En die verhalen verschijnen gewoon op de redactiepagina’s van zo’n wekelijkse titel. Verkopers paaien een mogelijke adverteerder met wat ‘extra redactie’ als hij besluit van zijn centen wat millimeters in het desbetreffende blad te kopen.
Deze ontwikkeling wordt gevoed door teruglopende advertentie-inkomsten, en redacteuren/‘journalisten’ worden voorgehouden dat dit een manier is om het hoofd boven water te houden in het barre economisch weer.
Het probleem is dat een lezer het verschil niet ziet tussen stukjes onafhankelijke journalistiek en door geld ingegeven verhalen waarin een adverteerder mag vertellen hoe speciaal en leuk zijn nieuwe winkel op de hoek van de straat wel niet is. ‘Want die winkel is inmiddels toch al zo’n 110 jaar in de familie.’ Misschien zouden huis-aan-huisbladen een duidelijkere scheiding aan moet brengen in het soort verhalen.

Marianka Peters, 29 oktober 2009, 16:54

Ik ben het deels met Bert eens. Ik heb als freelance redacteur de verantwoording voor de inhoud van een huis-aan-huiskrant. Als oude ‘rot’in het vak (25 jaar) heb je veel idealen over vrije journalistiek e.d. Dat gaat niet altijd op natuurlijk. In deze tijd hebben de van advertenties afhankelijke gratis huis-aan-huis kranten het erg zwaar,en voel je de druk van boven, dus heb je ook een morele verplichting naar de uitgever. Dus moet je wel mee om af en toe commerciële redactie aan adverteerders te wijden. Wil je dit absoluut niet, dan heb je wellicht een probleem. Er is immers voor jou zo weer een ander gevonden. Misschien zelfs goedkoper ook nog. Ze staan in de rij. Voor mij is het ook een stukje zelfbehoud dat ik hieraan toegeef. Idealist of niet, ook mijn schoorsteen moet blijven roken. Bovendien, als je een goede samenwerking hebt met de afdeling verkoop is het allemaal goed in te passen, zonder dat het afbreuk doet aan je product. Dus Bert, bij ons is die duidelijke scheiding er wel.

Dirk, 30 oktober 2009, 14:41

Hallo, het is 2009 hoor. Die ‘goeie ouwe tijd’ komt echt niet meer terug, wen er maar aan. Los daarvan: een medium dat z’n lezers belazert door betaalde informatie als onafhankelijk te presenteren, graaft zijn eigen graf. Onderschat de lezer/ontvanger toch niet altijd zo!

Mirjam, 2 november 2009, 16:12

Ook de gratis landelijke dagbladen doen hier gretig aan mee. Wat denk je van columns van ‘onafhankelijke specialisten’, met daarbij dan wel prominent de naam van hun bedrijf.
Een ander mooi voorbeeld: de nieuwe ikea-gids kwam uit. Ik weet niet meer of het nou de spits of de metro was, maar naast een paginagrote advertentie als extra voorpagina kregen ze ook nog een mooie ‘redactionele’ pagina over zoveel jaar ikeagids. Ik snap dat bladen (en zeker de gratis dagbladen) bestaan vanwege de adverteerders, maar moet het echt zo opvallend??

Geert Wilkens, 3 november 2009, 15:23

Het hangt er vooral vanaf hoe sterk een redacteur in zijn schoenen staat. Een goede samenwerking met de afdeling verkoop is belangrijk, maar toon wel begrip voor elkaars standpunten. Belangrijkste uitgangspunt is en blijft in mijn ogen daarbij inderdaad dat betaalde informatie nooit onafhankelijk kan zijn. Betaalde informatie moet je als journalist ook niet willen; in ieder geval niet in je `eigen’ kolommen; soms komen verkopers bij met de vraag wat de lettertype is van de redactionele stukken want ze willen graag een advertentie verkopen ‘die op de redactie lijkt.’
Los van het feit dat ik zo uit het hoofd niet weet welk letterype we als redactie gebruiken, zal ik er in ieder geval nooit!! aan meewerken dat er advertenties in komen die op de redactionele kolommen lijken, maar helaas is mijn invloed niet onbeperkt….

Chris de Vries, 19 november 2009, 22:22

@Bart Brouwers: U mag dan misschien hoofdredacteur zijn van een belangrijke gratis krant, die leeft van advertentie-inkomsten, maar dat wil nog niet betekenen de rest van de wereld er zo uit ziet als bij u op de redactie. Het is begrijpelijk dat bij u op de redactie verkoop en journalistiek door elkaar lopen, maar om dan maar te vinden dat iemand die er anders over denkt “enige wereldvreemdheid” aangewreven wordt en “Don Quichot-gedrag” vertoont, alleen omdat hij wel objectieve journalistiek wil bedrijven, doet bij mij de vraag rijzen wie hier werkelijk wereldvreemd is. De hoofdredacteur van Sp!ts of freelancer Hans Roodenburg.

Bart Brouwers, 20 november 2009, 11:24

@Chris de Vries - Oké, laat ik het anders zeggen. Ik bewonder en respecteer de drive van iedereen die probeert (of mooier nog: er in slaagt) om totaal waardevrije journalistiek te produceren. Op dezelfde manier als ik fundamenteel wetenschappelijk onderzoek fantastisch mooi vind. Tegelijkertijd is er behoefte aan enig realisme. Wie journalistiek werk wil doen en daar in een betaald of gratis medium zijn brood mee wil verdienen, zal creatief moeten zijn. Oók in het rekening houden met partijen die bereid zijn mee te liften op de belangrijke journalistieke informatie die wordt geboden. Als sponsor, adverteerder, abonnee, gulle gever of anderszins. Ik beweer dat dat mogelijk is zonder afbreuk aan de waarde van je boodschap, of van je product.

Chris de Vries, 29 november 2009, 22:06

@Bart Brouwers: Mooi dat u houdt van waardevrije journalistiek en fundamenteel wetenschappelijk onderzoek. Misschien heb ik een gebrek aan realisme in uw ogen, maar waarom zou ik als journalist m’n oren laten hangen naar adverteerders, investeerders, abonees of sponsors? Ik wil journalistiek onderzoek doen wat er toe doet, nieuws brengen dat mensen moeten weten of waar mensen van zeggen: ,,Hé, dat is interessant!” Of: ,,Hé, dat wist ik niet.” En ik wil verslag doen van wat ertoe doet.

banner tegelwinnaars

Colofon

Villamedia is een uitgave van Villamedia Uitgeverij BV

Postadres

Villamedia Uitgeverij BV
Postbus 75997
1070 AZ Amsterdam

Bezoekadres

Johannes Vermeerstraat 22
1071 DR Amsterdam

Contact

redactie@villamedia.nl

Redactie (tips?)

Dolf Rogmans
Hoofdredacteur

Marjolein Slats
Adjunct-hoofdredacteur

Linda Nab
Redacteur

Lars Pasveer
Redacteur

Trudy Brandenburg-Van de Ven
Redacteur

Anneke de Bruin
Vormgever

Marc Willemsen
Webontwikkelaar

Vacatures & advertenties

redactie@villamedia.nl

Bereik

Villamedia trekt maandelijks gemiddeld 120.000 unieke bezoekers. De bezoekers genereren momenteel zo’n 800.000 pageviews.

Rechten

Villamedia heeft zich ingespannen om alle rechthebbenden van beelden en teksten te achterhalen. Meen je rechten te kunnen doen gelden, dan kun je je bij ons melden.