Innovatie, maar wel verantwoord: NVJ helpt redacties met modelrichtlijn over AI-gebruik

Grote journalistieke organisaties en uitgevers hebben doorgaans eigen AI-richtlijnen die door hun redacties wordt gehanteerd. De modelrichtlijn van de NVJ biedt vooral een uitkomst voor kleine redacties, collectieven en individuele journalisten die alleen globaal uitgewerkte of zelfs helemaal geen richtlijnen hebben.

Maar ook freelance journalisten kunnen baat hebben bij de NVJ-richtlijn: “Zij weten lang niet altijd welke afspraken er bij een opdrachtgever gelden. Met een modelrichtlijn hebben ze in ieder geval een uitgangspunt waarop ze kunnen terugvallen”, zegt NVJ-belangenbehartiger Nick Kivits. Kivits was zelf ook betrokken bij het opstellen van de richtlijn en de AI-bepaling.

De Modelrichtlijn AI moet redacties helpen om AI op een verantwoorde manier te gebruiken tijdens het “verzamelen, bewerken, produceren en publiceren van content” en is geënt op een analyse van richtlijnen van zowel nationale als ook internationale mediaorganisaties. De NVJ maakt wel duidelijk dat eigen richtlijnen van journalistieke organisaties altijd voorrang hebben op de Modelrichtlijn AI.

Principes
In de richtlijn staan naast begripsbepalingen over AI en Generatieve AI ook meerdere principes uitgewerkt. Bijvoorbeeld over mens-machine-mens (“geen enkele publicatie komt tot stand zonder menselijke tussenkomst aan het begin én het einde van het proces”), over eindverantwoordelijkheid (“de hoofdredactie blijft te allen tijde eindverantwoordelijk voor gepubliceerde inhoud, ongeacht de eventuele rol van AI in het productieproces”) en over transparantie naar het publiek (“redacties maken afspraken over wanneer vermelding vereist is en hoe die vermelding eruitziet.”)

De NVJ raadt organisaties aan om hun eigen richtlijnen eenmaal per jaar te actualiseren en waar nodig aan te vullen. Voor deze wijzigingen gelden de procedure-afspraken uit het redactiestatuut van de desbetreffende organisatie.

AI-bepaling voor redactiestatuten
Naast de Modelrichtlijn AI biedt de NVJ ook de AI-bepaling voor redactiestatuten aan. Waar de richtlijn redacties vooral steunt in het maken van (praktische) afspraken over verantwoord gebruik van kunstmatige intelligentie, helpt de AI-bepaling om de grotere uitgangspunten van redacties te bewaken.

“Bijvoorbeeld dat er altijd een mens betrokken blijft voordat iets gepubliceerd wordt. Of dat je transparant bent over AI-gebruik. Dat zijn fundamentele afspraken die je wilt vastleggen”, aldus Kivits. “Een richtlijn spreek je intern af. Maar zo’n richtlijn is ook vrij eenvoudig aan te passen. Een directie kan zeggen: leuk dat dit erin staat, maar we willen het anders doen. Een bepaling in een redactiestatuut verander je niet zomaar.”

Kivtis spreekt zijn hoop uit dat de redactieraden de AI-bepaling opnemen in hun eigen redactiestatuut en dat de bepaling en richtlijn het gesprek over AI op redacties verder kunnen helpen.

“Er zijn in de praktijk redacties die eigenlijk niets met AI willen doen en redacties die zeggen: doe maar alles, want dat scheelt werk. Beide zijn uitersten. Je moet met elkaar afspraken maken over welke AI-tools je wel of niet mag gebruiken. Dat wordt alleen maar belangrijker naarmate AI zich verder ontwikkelt.”