Eva Cukier over haar Schepping Ruzland: ‘de actualiteit zat me op de hielen’

Eigenlijk wilde ik me tijdens mijn correspondentschap voor NRC in Rusland verdiepen in de gevolgen van klimaatverandering. Maar zoals dat gaat: vanaf mijn eerste dag in Moskou werd ik opgeslokt door de actualiteit. Oppositieleider Aleksej Navalny keerde terug naar Rusland, wat een golf aan repressie en arrestaties uitlokte. Mensenrechtenorganisaties als Memorial werden gesloten. Het tweede jaar werd beheerst door de invasie van Oekraïne en door de keiharde militaire censuur die werd ingevoerd.

Onafhankelijke Russische journalisten moesten vluchten en ook de meeste westerse correspondenten verlieten halsoverkop het land. Ik besloot te blijven.

Maar hoe doe je verslag vanuit een land - een kernmacht bovendien - dat een bloedige oorlog voert tegen zijn buurland en de persvrijheid heeft afgeschaft? Een land waar het woord ‘oorlog’ verboden is en waar propagandisten, veiligheidsdiensten en huurlingenlegers de dienst uitmaken?

Door de westerse sancties veranderde het land in sneltreinvaart.

Maar lang niet alles wat ik zag kon ik opschrijven in mijn artikelen. Het was me duidelijk dat ik mijn ervaringen in een boek moest vatten. Er woedt een mediaoorlog, waarin feiten, kennis en context verloren gaan. Dat speelt Poetin in de kaart. Maar tijd voor schrijven was er niet. Ik had het veel te druk met geldzorgen, bureaucratische hordes en het maken van veiligheidsanalyses.

Toen ik door NRC uit Rusland werd teruggehaald, in juli 2023, kwam er ruimte. Ik nam twee maanden verlof en schreef het boek in zes maanden naast mijn werk voor de krant. Ik had niet veel tijd, want de actualiteit zat me op de hielen. Tijdens het schrijfproces stierven zowel Wagner-leider Jevgeni Prigozjin als oppositieleider Aleksej Navalny, de oorlog denderde voort en er waren presidentsverkiezingen.

Je kunt Ruzland zien als een klassiek correspondentenboek, in die zin dat het gebaseerd is op de reportages en analyses die ik de afgelopen jaren schreef voor de krant. Maar het geeft ook historische, politieke en economische context - al kun je bij zo’n groot onderwerp natuurlijk nooit volledig zijn.

Er bestaan veel misvattingen over Rusland. Die wil ik nuanceren door te vertellen over mijn ontmoetingen met Russen en over de manier waarop zij door het systeem monddood en afhankelijk worden gemaakt.

Daarnaast wilde ik ook schrijven over de journalistieke dilemma’s en obstakels in een autoritair land. Enerzijds heb je te maken met de willekeurige intimidatie van autoriteiten die je ieder moment het land uit kunnen zetten. Anderzijds weet je dat er geen vervanger komt als jij vertrekt. Iedereen heeft een mening, maar niemand kent de werkelijke situatie.

Toen ik nog in Moskou zat, las ik ‘Assignment Moscow’ van oud-Rusland-correspondent James Rodgers, een geschiedenis van westerse correspondenten in Rusland van 1917 tot nu. Ik herkende veel dilemma’s van collega’s uit voorgaande decennia. Dat boek gaf me inzicht en energie om verder te gaan.

Dat veel media hun correspondenten uit Rusland hebben teruggehaald, is begrijpelijk. Maar als alle westerse media verdwijnen, dan wordt Rusland een zwart gat en krijgen propaganda en desinformatie ruim baan. Ook dát is in Poetins voordeel. Ik had gehoopt dit boek in Rusland te kunnen schrijven en de gebeurtenissen daar van binnenuit te blijven volgen.

Nu werk ik, zoals veel collega’s, op grote afstand van Rusland. Dat brengt nieuwe dilemma’s met zich mee. Maar gelukkig ook dit boek.