‘Eerstelijns nieuws is de moeder aller journalistieke genres’

Bij bovenstaande hadden we het kunnen laten, afgelopen vrijdag op het Nederlands Journalistiek Festival (NLJF).

In niet meer dan een kop en lead de boodschap brengen, zoals in een nieuwsbericht. Maar dan hadden we een boeiend samenzijn in een kerk vol collega’s, studenten en enkele niet-journalisten gemist. Inclusief mooie anekdotes, gedeelde dilemma’s, missers, en ook best wat pret. Plus een prijzenregen (waarover later meer).

En dus besloten we het te doen: een ode brengen aan de eerstelijnsjournalistiek. Oprolbaar, maar in een poging de zaal toch tot het einde te boeien. Vanaf de kansel in de 17e-eeuwse schuilkerk achter het Penninckshuis te Deventer, een 21ste-eeuwse preek die juist is bedoeld om ook daarbuiten te worden gehoord.

Want wij, Wilma Haan (adjunct-hoofdredacteur NOS) en Freek Staps (hoofdredacteur ANP), houden van het snelle nieuws. Ook van andere journalistieke genres trouwens. Van ons geen onvertogen woord over onderzoeksjournalistiek, achtergronden, analyses of columns. Integendeel. Maar nieuws in de allereerste lijn, daarvoor kun je ons wakker bellen (sterker, daarvoor worden we met enige regelmaat… enfin).

Avontuurlijk?
Laat ons tot de kern komen. En misschien zelfs even hoogdravend worden, maar ‘t is gemeend.

Want eerstelijnsjournalistiek, het klinkt misschien minder avontuurlijk dan onderzoeksjournalistiek. Een nieuwsbericht over een politiek besluit doet het misschien minder lekker aan een talkshowtafel dan een scherp opiniestuk over datzelfde besluit. En het eerste nieuwsbericht over een brand, beklijft misschien minder dan die indringende, menselijke reportage van een paar dagen later.

En dat is ook helemaal oké. Over die journalistieke genres gaan op het NLJF, en op al die andere plekken, al genoeg panelgesprekken en andere vormen van aandacht. En terecht,  het belang ervan ontgaat ons niet. Maar eerstelijnsnieuwsjournalistiek staat aan het absolute begin van de informatieketen.

Nieuws is de basis. Het is de brug tussen wat er gebeurt en wat we - soms pas later - begrijpen. Zonder die eerste ruwe schets van de geschiedenis ís er geen verdieping mogelijk. Geen duiding, geen opinie, geen geschiedschrijving. En boven alles: geen gedeelde feitenbasis waarop mensen hun meningen en - om maar iets te noemen – hun stemgedrag kunnen baseren.

Werkelijkheid
Dit alles was altijd al waar en we maken dit punt ook niet voor het eerst. Maar het wordt alleen maar pregnanter in dit tijdperk van nepnieuwscampagnes, doelgerichte verdachtmaking van journalistiek en wetenschap, of het dwarsbomen van onafhankelijke media. Zonder betrouwbaar, gemeenschappelijk vertrekpunt wordt het steeds lastiger om als samenleving met elkaar in gesprek te blijven.

En dan die groeiende invloed van AI op de informatievoorziening. AI kan veel, en steeds een beetje meer. Maar AI is nooit zelf de bron van oorspronkelijke informatie. AI heeft geen boots on the ground. Het staat niet bij de brand, trekt nooit een woordvoerder door de telefoon, zit niet in de raadszaal, belt niet zelf met de ooggetuigen. En stelt niet ter plekke de vragen die nodig zijn om te begrijpen wat er werkelijk is gebeurd.

En precies daarom moeten we eerstelijnsjournalistiek blijven zien als onmisbaar en nooit reduceren tot het platte ‘een berichtje maken kan AI ook’. Dit werk vraagt om vakmanschap, nieuwsgierigheid, snelheid, zorgvuldigheid. Om journalisten die vaststellen wat wel en niet klopt. Die ook kunnen horen wat niet wordt gezegd. Die onderscheid maken tussen feiten, beweringen, zekerheden en onzekerheden. Die zich niet laten opjagen door de snelheid van het nieuws, maar juist onder die druk zorgvuldig kunnen blijven - en de werkelijkheid zo betrouwbaar mogelijk in kaart brengen.

En de ENA gaat naar…
Dat vraagt iets van onszelf en onze redacties en hoofdredacties. Laten we het vakwerk achter eerstelijnsnieuwsjournalistiek de erkenning en de ruimte blijven geven die ze verdient.

Inzetten dus, op mensen die ter plaatse zijn, bronnen controleren, doorvragen. Mensen ook, die de verantwoordelijkheid nemen voor wat ze publiceren. Laten we trots blijven, collega’s, op de grote onthullingen en de mooie verhalen die terecht veel aandacht krijgen, en óók op het dagelijkse werk dat daaraan voorafgaat.

Die trots hebben we omgezet in prijzen. Vooral figuurlijk natuurlijk, beetje letterlijk ook. “Hier ben ik heel blij mee, want ik win nooit iets”, luidde het dankwoord van de winnaar van de Eerstelijns Nieuws Award (ENA) in de categorie Beste besluit op basis van bijna niets. Net daarvoor hadden we de prijzen voor Beste verslag van een grote brand en Mooiste eerste nieuwskop uitgereikt.

Met haar gevatte reactie bood deze collega het perfecte bruggetje naar de ENA-oeuvre-award die we op het NLJF in Deventer officieel toekenden aan De Nieuwsjournalist: de maker van dat eerste nieuwsbericht dat de basis legt voor wat erna komt.

Anders gezegd: deze symbolische prijs is voor alle nieuwsjournalisten. Want voordat we iets kunnen duiden, moeten we eerst weten wat er is gebeurd. En voordat we met elkaar van mening kunnen verschillen, moeten we eerst weten waarover we van mening kunnen verschillen.