De Schepping van Rinke van den Brink: ‘Hoe kan het dat ik nog nooit van bacteriofagen gehoord had?’

Ik weet nog precies wanneer het eerst zaadje is geplant waaruit mijn nieuwe boek ‘Virussen als medicijn Bacteriofagen als wapen tegen infecties en antibioticaresistentie’ is ontstaan. Dat was op 14 november 2014 toen ik professor Jacques Scheres sprak in een hotel op het drielandenpunt tussen Nederland en de Duitse deelstaten Noordrijn-Westfalen en Nedersaksen.

Op een conferentie over antibioticaresistentie van het Duits-Nederlandse project EurSafety Health-net gaf Scheres me tijdens een interview een klein hoorcollege over bacteriofagen. Ik was destijds al goed thuis in het onderwerp infectieziekten en antibiotica(resistentie). Maar ik had nog nooit gehoord van bacteriofagen, kortweg fagen.

Het zijn kleine virussen waarvan er in onze biosfeer naar schatting tien keer zoveel leven als er bacteriën zijn. En dat zijn er al zo ongekend veel. Niet alleen onze biosfeer zit vol met bacteriofagen, ook wij zelf. Ze zijn onmisbaar voor een gezonde darmflora en daarmee voor onze lichamelijke en geestelijke gezondheid.

Bacteriofagen en bacteriën zijn al sinds het begin van de evolutie met elkaar in een soort wedloop verwikkeld. Fagen hebben het vermogen om bacteriën te doden, althans die bacteriën waar ze evolutionair bij horen. Maar die bacteriën beschikken over een heel arsenaal aan verdedigingsmechanismen waarvan CRISPR-Cas het bekendste is. Bacteriofagen op hun beurt beschikken over middelen om de verdediging van bacteriën te omzeilen.

Werkend aan een boek over de wereldwijd oprukkende antibioticaresistentie en de zoektocht naar oplossingen daarvoor, stuitte ik weer op de bacteriofagen. Ik besloot mijn beperkte kennis erover uit te breiden en er een boek aan te wijden. Dertien jaar geleden, toen ik werkte aan ‘Het einde van de antibiotica. Hoe bacteriën winnen van een wondermiddel’ had geen van de tientallen experts waarmee ik sprak het over bacteriofagen. De onderzoekers die daarmee bezig waren kregen op congressen over infectieziekten en antibioticaresistentie weinig ruimte. De medische toepassing van fagen is in de Westerse wereld lange tijd niet zo serieus genomen. De afgelopen jaren veranderde dat onder druk van het groeiende probleem van de antibioticaresistentie in de wereld.

De research voor ‘Virussen als medicijn’ was een reis door een fascinerende geschiedenis waaruit langzaam een beloftevolle toekomst tevoorschijn komt. Het verhaal dat ik vertel begint met wat die fagen nu eigenlijk zijn, hoe ze werken en hoe fundamenteel wetenschappelijk onderzoek langzamerhand de leemten invult in de kennis over fagen. Het voert via heftige wetenschappelijke debatten van honderd jaar geleden, de Grote Terreur onder Stalin, de Tweede Wereldoorlog en de Koude Oorlog naar deze eeuw waarin onderzoekers de fagen herontdekt hebben en artsen ze wat vaker gebruiken om ernstige infecties te behandelen.