Column Kim van Keken: ‘Kutkrant’- Zelfcensuur begint klein

Dinsdagmiddag, rond het vragenuur, is het enige moment van de week dat journalisten vragen kunnen stellen aan PVV-leider Geert Wilders. Maar als een journalist van Trouw dat doet, met normale vragen over zijn ondemocratische partij, sneert hij. ‘U moet niet zo achter mij aanlopen.’ Tweede Kamerlid Martin Bosma van de PVV gaat nog een stapje verder. ‘Ik haat Trouw in elke vezel van mijn lijf’, aldus de oud-voorzitter van de Tweede Kamer. Hij weigert ‘de linkse kutkrant’ verder te woord te staan.

De krant heeft terecht een klacht ingediend bij de Tweede Kamer. ‘Heel laf’, noemde Johan Derksen dat op zijn voorspelbare Johan Derksen-manier. ‘Bosma heeft gewoon groot gelijk.’ Het afgezaagde gebrom aan de talkshowtafel is nog tot daaraan toe. De schouderophalende stilte vanuit vrijwel alle andere collega’s is echter onbegrijpelijk. Er staat namelijk nogal wat op het spel. Dit gaat namelijk niet alleen over omgangsvormen: als politici structureel vragen weigeren te beantwoorden, kunnen journalisten hun werk niet doen en de macht niet controleren.

Lees ook: Trouw dient klacht in over Martin Bosma: ‘Ik haat Trouw met elke vezel in mijn lijf’

‘Met uw grote mond’
Als het lastig wordt, beantwoorden PVV’ers vrijwel nooit vragen. Ze lopen weg of slaan luid foeterend om zich heen. Het is allemaal afleiding en dat werkt uitstekend. Iedereen herinnert zich nog dat Wilders journalisten als ‘tuig van de richel’ bestempelde, maar de reden - PVV’er Dion Graus werd beschuldigd van seksuele intimidatie – raakte daardoor al snel ondergesneeuwd. ‘Met uw grote mond’, snauwde hij onlangs nog nadat de Volkskrant had onthuld dat hij tijdens de verkiezingscampagne smoezen zocht om de debatten te ontwijken. Daarna liep hij boos weg, zonder vragen te beantwoorden.

Daar komt hij mee weg, want hij weet als geen ander dat journalisten even later alweer met iets anders bezig zijn. Zo heeft hij nooit verantwoording afgelegd over zijn rol in het ruziekabinet Schoof. Hij heeft nooit iets gezegd over PVV-Kamerleden die ophitsende AI-beelden fabriceerden en rondpompten om vreemdelingenhaat aan te wakkeren.

Presentator Rutger Castricum werd beroemd toen hij minister Ella Vogelaar achtervolgde met een draaiende camera en één vraag over een spindoctor. Achter Wilders, die stelselmatig weigert fundamentele vragen te beantwoorden, loopt niemand verontwaardigd aan. De Trouw-journalist die slechts een klein stukje meeliep, werd afgesnauwd. Dat lijkt klein bier, maar is het niet.

‘Ik denk dat ik haar nooit heb zien lachen’
De collega’s in Amerika dachten ook dat het zo’n vaart niet zou lopen. President Donald Trump maakte af en toe een hard, vaak vrouwonvriendelijk (‘stil, varkentje’), grapje, maar hè: hij gaf toch meer persconferenties dan zijn voorganger.

Verslaggevers van persbureau Associated Press (AP) werden uit het Witte Huis geweerd zolang ze de Golf van Mexico niet Golf van Amerika noemden, maar hè: andere media mochten wel naar binnen. CNN-verslaggever Kaitlan Collins werd in een volle zaal door Trump vernederd – ‘ze is zo’n jonge vrouw, ik denk dat ik haar nooit heb zien lachen’ – en geen enkele collega hielp haar, maar hè: de rest moet ook nog antwoord krijgen.

Omdat journalisten schaapachtig blijven wegkijken, kan Trump steeds een stapje verder gaan. Die stapjes zijn inmiddels zevenmijlsstappen geworden. Media in Amerika staan voortdurend onder druk door miljardenclaims van de president.

Het Zweedse onafhankelijke instituut V-Dem monitort jaarlijks de democratische staat waarin de wereld verkeert en die is miserabel door een toename van autocratische regimes. Ook de Verenigde Staten verloren vorig jaar voor het eerst in een halve eeuw hun status als liberale democratie, aldus de onderzoekers. Die stelden dat zelfcensuur in de media wereldwijd een groeiend probleem is, ook in Amerika.

Zelfcensuur begint klein. Met een harde grap en een snauw, en collega’s die daar gelaten op reageren. Zelfcensuur begint met het accepteren dat politici geen antwoord geven op vragen.