Column Kim van Keken: ‘De vso komt nooit op tafel als er wordt gesproken over een onveilige werkvloer’

De vaststellingsovereenkomst (vso) klinkt heel vriendelijk, maar is een valse manier voor bedrijven om hun vaste werknemers te dumpen. Het is een document dat regelt hoe je van de werkvloer verdwijnt, met zaken als je laatste werkdag, de laptop die je in moet leveren, je oprotpremie en de mededeling dat je je bek moet houden over de manier waarop je ontslagen bent.

In Nederland is de vso populair bij bedrijven, want je kunt ‘m overal voor inzetten. Moet je tijdens een reorganisatie af van een paar mensen? Vso. Heb je iemand rondlopen met te veel dienstjaren en in een te hoge schaal? Vso.

Ook bij mediabedrijven is de vso als ‘nette’ ontslagroute razend populair. Je bespaart de baas de kostbare gang naar de kantonrechter, de werknemer houdt recht op WW én het is nog vrijwillig ook.

Nou ja, vrijwillig. Iedereen die al wat langer in de media werkt kent wel collega’s die plots een vso op hun bureau vonden, of collega’s die tijdens een functioneringsgesprek kregen te horen: ‘Klopt, we hebben geen dossier opgebouwd tegen je, maar we kunnen het je de komende jaren wel moeilijk maken.’ Wie wil ergens werken waar je door de leiding weg gewenst wordt?

Een vso heeft ook een intimiderend effect op de rest van de redactie. Ineens is er een collega weg. Vragen zullen daar niet of nauwelijks over worden gesteld en voor je het weet, ben jij de volgende. Toch komt de vso nooit op tafel als er wordt gesproken over een onveilige werkvloer. De commissie-Van Rijn over grensoverschrijdend gedrag - ingesteld nadat de wantoestanden bij DWDD door de Volkskrant werden onthuld - schreef er niet over, de regeringscommissaris Mariëtte Hamer evenmin.

Terwijl een onveilige werkcultuur uit zoveel meer bestaat dan alleen de schreeuwende leidinggevende. Zeker bij het publieke bestel doet de cultuur van voor-jou-tien-anderen al het vuile werk.

Van Dieuwke Wynia, de oud-rechterhand van Matthijs van Nieuwkerk bij DWDD, is bekend dat ze op een volle redactievloer tegen een toen nog jonge Janine Abbring schreeuwde dat ze nooit meer aan de bak zou komen in Hilversum. Dit soort dreigementen zijn bepaald niet uniek op het Mediapark – al zijn ze doorgaans subtieler.

Die verziekte werkcultuur binnen het publieke bestel is niet iets nieuws. ‘Het is me dikwijls nog een wonder dat het televisiebeeld nog elke avond normaal in de Nederlandse huiskamers verschijnt’, zei een christelijke vakbondsleider al in de jaren zeventig wegens het gebrek aan een sociaal beleid bij de omroepen.

Het mediapark heeft zich sinds die tijd alleen maar verder ontwikkeld tot kraamkamer van constructies om personeel níet aan te hoeven nemen: van tijdelijk contract, naar de WW en weer een tijdelijk contract, en toen die route wettelijk niet meer kon, werden redacteuren tijdelijk heen-en-weer-gepingpongd tussen de omroepen en productiehuizen.

De anonieme makers worden in Hilversum als vuil behandeld, concludeert mediajournalist Mark Koster in zijn net verschenen boek Studio ego. Hij haalt het voorbeeld aan van de ongeneeslijk zieke redacteur Libben Reeskamp die ‘hemel en aarde moest bewegen om in een uitkering terecht te komen zodat hij in zijn laatste levensfase nog een inkomen heeft.’

Ontslagen worden is niet hetzelfde als een contract dat niet wordt verlengd, legde Wynia deze week in de podcast MISCHA uit. ‘Dat was VARA-beleid.’ Juridisch heeft ze gelijk, maar een redacteur die na twee, drie seizoenen aan de kant wordt gezet, voelt dat niet zo. Degene die wél een vast contract bezit, heeft altijd de vso in het achterhoofd.

Door de kabinetsbezuinigingen zullen er harde klappen vallen bij alle omroepen. Het zullen vooral weer de anonieme makers zijn die stilletjes verdwijnen.