Wie keert de trend van de verborgen camera?

De door mij genoemde uitzendingen hebben één ding gemeen: ze zijn allemaal tot stand gekomen door ruim gebruik te maken van de verborgen camera. Sterker nog: een programma als Undercover in Nederland is hier helemaal op gebaseerd.

Nieuw is het middel niet. Het begon ooit met amusementsprogramma’s en eind jaren tachtig was het de EO die de verborgen camera gebruikte voor opnamen in een abortuskliniek. In die zelfde periode werden horecabedrijven geconfronteerd met beelden die in het geheim waren gemaakt in een aantal restaurant.

Deze beelden en de EO-opnamen in de abortuskliniek waren voor de Raad voor de Journalistiek aanleiding om in een zogeheten ambtshalve uitspraak in te gaan op de spelregels voor het gebruik van verborgen opname-apparatuur.
Uitgangspunt van de Raad voor de Journalistiek is dat een journalist zich bij de uitoefening van zijn vak als journalist kenbaar moet maken en duidelijkheid dienst te bieden over het karakter en de bedoeling van zijn publicatie.
Uiteindelijk komt de Raad tot het oordeel dat in beginsel met het gebruik van verborgen apparatuur de grenzen van hetgeen maatschappelijk aanvaardbaar is overschreden.

Slechts in zwaarwichtige redenen van algemeen belang mag van deze norm worden afgeweken. En daarvan is pas sprake als na behoorlijk onderzoek is gebleken dat de journalist geen andere middelen ten dienste staan om overeenkomstig de taak van de pers in een democratische samenleving het publiek voor te lichten over ernstige misstanden of ernstige rechtsschendingen.

Dit klinkt allemaal droog en roept nogal wat vragen op. Wat, bijvoorbeeld, is nu een maatschappelijke misstand en wat een zwaarwichtige reden van algemeen belang. Laten we er eens een paar concrete voorbeelden bij pakken.
In mei 2006 behandelde de Raad een klacht van een man tegen het programma Undercover In Nederland. De klager was in de uitzending neergezet als een ‘groot leverancier van verboden wapens’ die bovendien werkte bij een dienst van Justitie. Klager was in het programma onherkenbaar gemaakt; zijn naam was niet vermeld. En er leek sprake van een misstand: iemand die handelt in verboden wapens. Een man nota bene in dienst van Justitie!

Toch vond de Raad dat de uitzending niet door de beugel kon. Ten eerste was het kantoor waar klager werkte duidelijk in beeld gebracht. Doordat dat kantoor in een klein provinciestadje is gevestigd, is duidelijk –zeker voor degenen die daar zelf werken- wie klager is. Ook was een trouwfoto van hem nadrukkelijk in beeld gebracht.

Maar belangrijker is nog een volgende redenering van de Raad: heimelijk verzameld materiaal kan immers voor verschillende interpretaties vatbaar zijn!

In dit geval had Alberto Stegeman de vermeende wapenhandelaar moeten confronteren met de gemaakte opnames en had hij hem recht op weerwoord moeten geven. Ook had Stegeman in een voice-over te snelle conclusies getrokken. Zo had hij de klager bijvoorbeeld een ‘groot leverancier van verboden wapens’ genoemd. In de uitzending zelf ging het echter alleen om een mes. Een mes bovendien waarvan de klager stelde dat op het moment van de verkoop dat mes volslagen legaal was. Stegeman had zijn voice-over gebaseerd op een uitspraak van de man die pochte dat hij aan alle soorten wapens kon komen.

Wat staat de Raad wel toe? Op 12 september 2005 toonde Tros Radar aan dat een Chinese kruidendokter in het Rotterdamse Chinatown zegt suikerziekte te kunnen genezen. Dit werd verteld in een met de verborgen camera opgenomen gesprek. De undercover journalist kreeg een witte pot zonder etiket mee en kruiden. Deze werden ter analyse aangeboden aan een apotheker. De kruiden bestonden voornamelijk uit laxerende middelen, het witte potje bevatte voor 90% gemalen rabarberwortel. Aan het einde van het programma liet presentator Hertsenberg weten dat de Inspectie van de Gezondheidszorg Radar had laten weten dat je je niet als arts mag uitgeven als je niet in het BIG-register staat ingeschreven. Ook overtreden Chinese artsen de wet als ze een middel tegen diabetes aan bieden zonder bijsluiter en zonder tussenkomst van een apotheker.

Ondanks klachten van een kruidendokter vond de Raad de uitzending evenwichtig en zorgvuldig. Nergens is gebleken van onvolledigheden of onjuistheden. Bovendien heeft Radar voor de uitzending de arts bezocht. Daarbij heeft de journalist zich kenbaar gemaakt als medewerker van Radar en de arts geconfronteerd met de analyses van de kruiden en het poeder. Ook was hij uitgenodigd om in de studio zijn visie te geven. Bovendien was naam van de arts niet in de uitzending genoemd en was zijn gezicht onherkenbaar gemaakt.

In een artikel uit 1997 gaat media-ethicus Elliott Parker van de Central Michigan University uitgebreid in op de journalistieke regels in de VS. Werken met geheime opname-apparatuur brengt een gevaar met zich mee, waarvan journalisten zich niet tot nauwelijks bewust zijn, schrijft hij. In de wetenschap is al lang bekend dat wetenschappelijke observaties en studies beïnvloed kunnen worden door vooringenomenheid (bias) en door al dan niet bewuste ingrepen van de wetenschapper. Dit gevaar hangt ook aan undercover technieken. Reporters die undercover gaan en geheime apparatuur gebruiken brengen hun objectiviteit in gevaar.

Een goede undercover-operatie vergt veel tijd, geld en inspanning. Denk maar aan de voorbereidingen van de eerste Joran van der Sloot-uitzending. Peter R. de Vries en zijn team zijn er maanden mee bezig geweest, een auto moest helemaal geprepareerd worden. Als je al die moeite hebt gedaan en al die tijd en dat geld hebt geïnvesteerd, wil je uiteindelijk ook waar voor je geld. Met andere woorden: voor minder dat het oplossen van de zaak Holloway, kun je het niet meer doen. Als je zwaar inzet om een wapenhandelaar te ontmaskeren, moet dat wel de aankoop van verboden wapens opleveren.

“Journalisten die undercover gaan zijn meer geneigd om bewijs voor een misstand te vinden”, stelt Elliott Parker. Met andere woorden: net als rechercheurs die zich in een zaak vastbijten, kunnen journalisten last krijgen van tunnelvisie. En juist tunnelvisie kom ik vaak tegen in zogeheten undercover-journalistiek.

Dit brengt mij op een punt waarvoor noch in uitspraken van de Raad voor de Journalistiek noch in Amerikaanse artikelen aandacht is geweest: de primaat van het beeld. In tegenstelling tot een stuk in een krant, of een radio-uitzending zijn wij als nieuwsconsument geneigd om foto’s en filmmateriaal als waar aan te nemen. Je ziet het toch immers met eigen ogen!

In ‘Standard Operating Procedure’ zowel een documentaire als een boek, gaan de Amerikaanse journalisten Morris en Gourevitch in op de misstanden in de Abu Ghraib-gevangenis in Irak.
Iedereen kent de foto’s van bijvoorbeeld de soldaat die een agressieve hond vlakbij het gelaat van een Irakese gevangene houdt. Of de foto van de gekapte gevangene in een cape op wiens wijd gespreide armen elektriciteitsdraden zijn aangesloten. Foto’s die de wereld schokten, maar die bij nadere studie, zo blijkt uit het boek, niet zozeer te maken hebben met marteling, maar alles met het falende Amerikaanse beleid in Irak. Met andere woorden: de foto’s staan symbool voor veel meer dan alleen door het beeld wordt gesuggereerd.

Een fraai voorbeeld hiervan is de uitzending van Undercover in Nederland waarin Alberto Stegeman ongehinderd defensieterreinen op- en gebouwen binnenkomt. Hij komt zelfs in de buurt van gevechtsvliegtuigen. Hier lijkt toch sprake van een enorme misstand! Je kunt zo ongehinderd een militaire basis op komen. Sterker nog: je kunt er ongehinderd vrij rondlopen en tot in de hal met gevechtsvliegtuigen komen.
Bij een nuchtere analyse blijft hiervan weinig overeind. Laten we het begin van de reportage even bekijken. Stegeman wordt getipt over een militaire bus waar de van verlof terugkerende militairen zich kunnen verzamelen. Hij komt deze bus ongehinderd binnen. De bus rijdt uiteindelijk zonder enige controle het defensieterrein op. Daar heeft een bron voor Stegeman een kamer en zelfs militaire kleding geregeld.

Beelden uit deze uitzending haalden vrijwel alle media en zelfs een normaal zo nuchter politicus als Femke Halsema pleitte opgewonden voor een onderzoek.

Maar is hier wel zo veel aan de hand. Bij mij riep de uitzending talloze vragen op. Vragen die nergens werden beantwoord. 
Vraag 1: is het standaardprocedure dat iedere militair zich bij de chauffeur moet legitimeren? Bus komt bij basis en mag zo doorrijden.
Vraag 2: mag de wacht er vanuit gaan dat deze bus louter militairen bevat of had hij alle inzittenden moeten controleren? Dan zien we Stegeman in een kamer waar uniformen in een kast hangen. Geregeld door een bron van hem.
Vraag 3: hoe bijzonder is dat een militair aan militaire kleding kan komen?  Vervolgens zien we Stegeman in uniform rondlopen op het terrein zonder dat iemand naar zijn Defensiepas vraagt.
Vraag 4: hoe vaak wordt een doorsnee militair die op een basis rondloopt, gecontroleerd?  De reportage is amper begonnen en roept nu al een reeks vragen op.  En juist de beantwoording van die vragen moet uitwijzen of, en zo ja wat er hier is misgegaan. Maar in plaats van antwoorden krijgen we spannende, undercover-opnames voorgeschoteld . De spanning wordt nog eens versterkt doordat de journalist steevast met fluisterstem tegen de camera zegt hoe spannend en geheim het allemaal is. Tel daarbij de spannende muziek en montage vol cliffhangers op en je bent verzekerd van hoge kijkcijfers.

En dat brengt mij op mijn slotpunt. Undercover journalistiek, vooral op tv, richt zich op de zogenaamde lekkere en smeuïge onderwerpen. Veel seks en oplichting, om het maar eens plat te zeggen. Ik heb de onderwerpen van drie seizoenen Undercover In Nederland eens bekeken en op de uitzending over Schiphol na waren het allemaal onderwerpen die niet voor niets te zien zijn op SBS6, een zender waarop na middernacht de meeste ranzige seksadvertenties zijn te zien. Voorbeelden? Stegeman toont aan dat mannen op parkeerplaatsen naast de snelweg seks hebben. Dat je in Thailand de meest bizarre vorm van prostitutie hebt, dat er gevaarlijke vuurwerkbommen te koop worden aangeboden. Dat je seks met dieren kunt kopen. Dat er illegale straatraces zijn. En ga zo maar door. Maatschappelijke misstanden? Iedereen die wel eens een krant leest, weet dat we niet in het paradijs wonen. Inderdaad, dit soort zaken komt voor, maar moet dat iedere week weer met de verborgen camera aan de kijker worden voorgeschoteld. Wat is de urgentie? Is alles wat in het wetboek van Strafrecht staat verboden, een maatschappelijke misstand of een ernstige rechtsschending? Of worden dit soort programma’s gemaakt voor de kijkcijfers?

In interviews en op zijn site verweert Stegeman zich met zeggen dat hij maatschappelijke misstanden blootlegt en dat zijn uitzendingen al vaak hebben geleid tot kamervragen en politieacties. Volgens mij zegt dit meer over de huidige kwaliteit van de kamerleden en de politie dan het onthullende karakter van Undercover In Nederland.

De komst van steeds betere en kleinere camera’s en microfoons heeft tot een hausse aan dit soort programma’s en items geleid. En eerlijk gezegd ben ik dit genre flink beu geworden.
Peter R. de Vries heeft niets anders aangetoond dan dat Joran van der Sloot een over het paard getilde, botte, narcistische jongeman is. Maar wisten we dit niet al uit zijn boek en andere media-optredens?

Nog mooier voorbeeld is de tweede Joran-uitzending. Al snel komen we door emails en chatgesprekken met beveiliger Arjan te weten dat Joran Thaise vrouwen naar Nederland wil brengen. De in het geniep gemaakte opnames in restaurants en in een hotelkamer voegen daar niets meer aan toe. Sterker: ze werken in het voordeel van Joran omdat ik in ieder geval sterk de indruk kreeg dat de daar getoonde Thaise dames helemaal geen onschuldige scholieren waren, maar heel goed wisten wat er in Nederland van ze verlangd werd.

Verboden camera’s en microfoons moeten wat mij betreft uiterst terughoudend worden gebruikt. Werken met dit soort middelen corrumpeert ons vak. De laatste jaren krijg ik van mensen die ik als journalist spreek steeds vaker te horen of ik het gesprek niet stiekem opneem. Een keer ben ik zelfs een keer gefouilleerd! Het toont aan dat mensen het vertrouwen in journalisten verliezen. Een rampzalige ontwikkeling voor serieuze journalisten die het juist moeten hebben van een zorgvuldige omgang met hun bronnen.

Want wie zal deze trend moeten stoppen? De Raad voor de Journalistiek had al geen machtsmiddelen en is door het toegenomen aantal media dat niets meer met de Raad te maken wil hebben, verder uitgehold. We zullen dus zelf als journalisten onderling de discussie moeten starten. En voor de slachtoffers van dit soort uitzendingen raad ik aan om aangifte te doen. De rechter in Assen en het hof in Leeuwarden hebben aangetoond dat ook de journalist zich aan regels en wetten heeft te houden. Niet alles rechtvaardigt een uitzending.

Bovenstaand verhaal is een bewerking van de lezing die Siem Eikelenboom vrijdag 21 november heeft gehouden voor het jaarlijks congres van het Openbaar Ministerie met als thema ‘De Burger als Opspoorder’.