Waar blijven de daden van de Raad?

Nova heeft dit besluit allesbehalve lichtvaardig genomen. Het mag zeker niet worden opgevat als een uiting van arrogantie of minachting ten opzichte de Raad voor de Journalistiek of de klagers.

Directe aanleiding was een tweetal uitspraken waarin de Nova-redactie onjuist of onzorgvuldig journalistiek handelen wordt verweten, op grond van achteraf geconstrueerde feiten en argumenten die elkaar tegenspreken.

De eerste uitspraak betreft de uitzending van19 december 2007 over het schietincident rond Eric O. in Irak. Daarin komt naar voren dat een van de getuigen onder druk zou zijn gezet door zijn generaal om een voor Eric O. gunstige verklaring af te leggen. Nova baseert dat op bandopnamen van gesprekken met deze getuige.

Drie weken na de uitzending komt de getuige met een verklaring dat hij helemaal niet door de generaal onder druk is gezet. Mede op grond daarvan komt de Raad tot de conclusie dat er ‘op z’n minst’ twijfel bestaat of de beschuldigingen worden ondersteund door ‘een deugdelijke feitelijke grondslag’. Het feit dat die verklaring op het moment van uitzending nog niet bestond, doet er kennelijk niet toe. De Raad zet evenmin vraagtekens bij het feit dat de generaal en de getuige zich laten vertegenwoordigen door een en dezelfde advocaat.

De tweede uitspraak oordeelt over een tweetal reportages waarin Nova signaleert dat de Nederlandse Moslim Omroep (NMO) in de greep lijkt te komen van fundamentalistische stromingen. Probleem daarbij was dat de NMO ondanks aandringen onzerzijds elke vorm van weerwoord weigerde. De Raad komt dan ook tot de conclusie dat het principe van hoor en wederhoor goed is toegepast, maar stelt tegelijkertijd vast dat Nova zich schuldig maakt aan eenzijdige berichtgeving.

Daarmee suggereert de Raad dat journalisten die misstanden aan de kaak stellen automatisch partij kiezen als ze stuiten op de reactie ‘geen commentaar’. Vermoedelijk daarom onderbouwt de Raad haar uitspraak met de opmerking dat Nova meer onderzoek had moeten doen naar de wijze waarop de berichtgeving van de NMO tot stand komt. Een argument dat in de processtukken noch tijdens de zitting naar voren is gekomen, zodat Nova zich daar niet tegen heeft kunnen verweren.

Een na de uitzending opgestelde verklaring, tegenstrijdige argumenten, overwegingen die pas achteraf zijn aangedragen: een dergelijke gang van zaken zou in de reguliere rechtspraak onherroepelijk leiden tot vernietiging van een uitspraak, is onze vaste overtuiging. Maar anders dan in de reguliere rechtspraak is het niet mogelijk in hoger beroep te gaan, zodat Nova geen andere weg openstond dan de uitspraken publiekelijk ter discussie te stellen.

Het lijkt gemakkelijk uitspraken van de Raad voor de Journalistiek te negeren. Er staat geen sanctie op. De Raad moet het nu eenmaal niet hebben van machtsmiddelen, maar van haar gezag – gezag dat alleen te verdienen is met weloverwogen uitspraken.
Nova wil niet de indruk wekken boven kritiek verheven te zijn. Een programma dat hecht aan openheid en transparantie, moet ook bereid zijn verantwoording af te leggen en fouten te corrigeren. Juist in een tijd waarin de media onder vuur liggen en veel invloed wordt toegedicht, is er een schone taak weggelegd voor een onafhankelijke arbiter die waakt over het journalistieke fatsoen. Maar dat stelt hoge eisen. Aan de arbiter én aan zijn uitspraken.

Inmiddels is er ruim een jaar verstreken sinds Nova haar medewerking opschortte, zonder dat er concreet iets is veranderd. Wel heeft de Raad haar eigen functioneren gespiegeld aan de gang van zaken in vijf andere West-Europese landen. Daarbij is gebleken dat ook die landen geen mogelijkheid tot hoger beroep kennen. Volgens de Raad is dat ook niet nodig ‘vanwege de beperkte gevolgen die aan de opiniërende uitspraken van de Raad zijn verbonden’.

Het valt te begrijpen dat de Raad niet staat te springen om de klachtenprocedure op te tuigen met een hoger beroep, al getuigt de argumentatie niet van kracht maar van zwakte. Gelukkig signaleert de Raad ook dat het beter kan: veel landen kennen wel de mogelijkheid tot herziening van een uitspraak, als er ‘fouten zijn gemaakt in de klachtenprocedure of als bepaalde feiten of omstandigheden ten onrechte niet zijn betrokken bij de beoordeling’.

We zouden er aan toe willen voegen: dat moet ook gelden voor bepaalde feiten en omstandigheden die ten onrechte wel bij de beoordeling zijn betrokken.

Nova is niet de eerste of de enige journalistieke rubriek die het gezag van de Raad voor de Journalistiek ter discussie heeft gesteld. De Raad zou er dan ook verstandig aan doen niet lang te wachten met het aanbrengen van verbeteringen. Na de studies en de woorden is het nu tijd voor daden.

Carel Kuyl is hoofdredacteur en Wim Fortuyn redacteur van Nova