word studentlid

— maandag 27 december 2021, 09:00 | 0 reacties, praat mee

Verzwegen geschiedenissen door de lens van Angeniet Berkers

1–15
Een Maria standbeeld aan de Attawapiskat rivier in Ontario Canada. Uit de serie ‘Echo’. - © Angeniet Berkers
Fotoserie ‘Echo’: kapotte auto’s worden gebruikt voor opslag omdat in de huizen vaak veel mensen wonen. - © Angeniet Berkers
Fotoserie ‘Echo’: Een woning in Attawapiskat. Een klein geisoleerd inheems dorp in Ontario Canada - © Angeniet Berkers
De familie Koostachin viert de verjaardag van Kuskunn. - © Angeniet Berkers
Kate (8) in haar huis in Attawapiskat. Ze woont daar met haar grote zus, 4 neefjes en nichtjes, moeder, opa en oma en oom en tante op 100 m2. - © Angeniet Berkers
De lokale begraafplaats van Attawapiskat. Uit de fotoserie: ‘Echo’. - © Angeniet Berkers
Katja met haar zoon in een LGBTQI opvang in KIEV. In opdracht voor Trouw. - © Angeniet Berkers
Noureddin Alweissi, eigenaar van Syrische baklava zaak in Delfshaven. - © Angeniet Berkers
Fotoserie ‘Lebensborn’. Paul-Erik Vollmerhaus, Noorwegen. - © Angeniet Berkers
Ingrid von Oelhafen, Duitsland. Fotoserie ‘Lebensborn’. - © Angeniet Berkers
Fotoserie ‘Lebensborn’. Paul-Eriks vader op 21-jarige leeftijd. - © Angeniet Berkers
Fotoserie ‘Lebensborn’. Een buisje dat gebruikt werd voor bloedonderzoek bij raciaal onderzoek. - © Angeniet Berkers
Fotoserie ‘Lebensborn’. Een brief van Himmler. - © Angeniet Berkers
Kohren-Salis. Kindertehuis waar ontvoerde kinderen moesten Germaniseren. - © Angeniet Berkers
Het eindpunt van de fietstocht langs de Nederlandse en Duitse grens, vlakbij de Dollard. - © Angeniet Berkers

Als therapeut bevrijdde Angeniet Berkers mensen van complexe PTSS-klachten. Uiterst nuttig en bevredigend werk. Toch besloot ze om documentair fotograaf te worden, een lang verborgen liefde. Opnieuw complexe werkelijkheden, maar nu door de lens gezien. (Klik op de carrousel linksboven voor een selectie uit het portfolio van Berkers.) Laatste wijziging: 5 september 2023, 13:44

Op de keukentafel staat in het midden een plastic bakje met stukjes baklava. Angeniet Berkers (36) kreeg de Syrische lekkernij vanmorgen als geschenk na een fotosessie in haar woonwijk, Delfshaven, Rotterdam. Met haar vriend Giel woont ze er nu drie jaar.

Ze leerde bewoners kennen door hen te vragen om voor haar camera plaats te nemen. Bijna honderd portretten heeft ze al gemaakt. Er werden banden gesmeed, vreemdelingen veranderden in vriendelijke buren. ‘Neem gerust zoveel je wilt’, zegt ze terwijl ze muntthee schenkt.

In de gerenoveerde etagewoning dringen van buitenaf vaag straatgeluiden door. Delfshaven is divers, met de daarbij horende dynamiek van te hard optrekkende auto’s of een luide groet naar de overkant. Om de hoek, op de Schiedamseweg, rijdt tram 4 langs een scala van winkeltjes: El Aviva Turkse pizza’s, Woman Smile cosmetica, Lotus Gifts waterpijpen, Western Union Money Transfer, een avondwinkel, slagerij Hassan (sinds 1980), maar ook de Rotterdamse patat-icoon Bram Ladage. Op de stoepen slingeren voetgangers langs uitgestalde groentenkratten en met bruidsjurken geklede paspoppen.

In zo’n omgeving worden haar de foto’s in de schoot geworpen, vindt ze ook zelf. ‘Delfshaven is mijn thuis’, zegt Berkers. ‘Buiten en binnen.’ Aan een gele muur hangt werk van een bevriende grafisch kunstenaar. ROTTERDAM staat er in herschikte kapitalen. Aan het ophangen van foto’s is ze nog niet toegekomen.

Ze loopt veel door haar wijk, vaak in opdracht van de gemeente Rotterdam. Teksten en foto’s moeten bewoners dichter bij elkaar brengen. ‘Deze wijk staat altijd aan. Soms leuk, soms ook niet. Door hier rond te lopen’, vult ze zelf aan, ‘zie ik dat mensen enthousiast zijn om het hier mooier te maken.’ Haar foto’s vielen ook de redactie van NRC Handelsblad op. Een deel van haar wijkportretten werd geplaatst. Ook voor de Rotterdamse online nieuwssite Vers Beton gaat Berkers tegenwoordig regelmatig op pad.

Ze heeft ook een paar jaar in Rotterdam-noord gewoond. Dure koopwoningen komen op de plek van hun oude woning, waarna een zoektocht begon die eindigde in Delfshaven. Ze hoeft er voorlopig niet meer weg. Van hieruit kan ze de hele wereld over en als covid haar dat belemmert, vindt ze de hele wereld thuis.

Haar wieg stond verderop, in Nijmegen. Haar ouders, beiden ook met een therapeutische achtergrond, boden een ‘sociaal nest’. In de kelder van het huis was een doka. Beschenen door infrarode lampen zag de jonge Angeniet in de ontwikkelbaden zwartwit foto’s opdoemen. ‘Daar ergens moet het voor mij zijn begonnen’, probeert ze haar fascinatie voor fotografie te verklaren.

Het was nog niet in haar opgekomen dat je er je werk van kon maken. Op de Jenaplanschool ontwikkelde zich intussen een interesse die ook tot een fascinatie zou uitgroeien. Angeniet deed toegewijd mee aan projecten over de gruwelen van de Tweede Wereldoorlog. Berkers: ‘Ik leerde waartoe mensen in staat zijn en wat dat met anderen doet.’ Het zou ruim twintig jaar duren voordat die twee fascinaties op een natuurlijke wijze samenvielen.

Achteraf, zegt ze, had ze misschien beter direct voor de kunstacademie kunnen kiezen. Haar moeder waarschuwde haar dat ze met fotografie geen droog brood zou verdienen. Ze koos voor sociaal werk en volgde een opleiding voor sociaalpedagogische hulpverlening.

Vanuit een stageplek kreeg ze werk bij Centrum 45. ‘Het was bevredigend’, zegt ze, ‘maar ergens voelde ik nog steeds dat ik fotograaf wilde worden.’ Het werk als sociotherapeut zou een voedingsbodem blijken voor de onderwerpen die ze later als fotograaf zou oppakken.

In Centrum 45 behandelde ze mensen met een complexe PTSS-stoornis, veelal veteranen en vluchtelingen. Allemaal mensen in kwetsbare posities, met nare geschiedenissen, die om een geduldige en integere benadering vroegen.

Zo fotografeert ze nu ook, zegt Berkers: ‘Houd rekening met de ander, denk eerst goed na voordat je iets onderneemt.’ Ze deed mensenkennis op en ook kennis over wereldwijde conflicten. Ze was leergierig, ambitieus en soms zelf kwetsbaar, vooral toen ze later met jongeren therapietrajecten doorliep.

Ze aarzelt een moment en verschuift op haar stoel. Dan zegt ze: ‘Ik heb als kind en puber vaak het gevoel gehad er niet bij te horen, een buitenbeentje te zijn. Dat verklaart mijn aantrekkingskracht voor mensen die buiten de boot vallen.’ Die ervaringen hebben haar in de richting gestuurd van het sociaal therapeutisch werk en misschien wel de fotografie, denkt ze.

Ondanks het belang van haar werk, drong zich het gevoel op dat ze het verkeerde spoor bewandelde. Steeds vaker stelde ze zichzelf de vraag: doe ik nu misschien iets wat anderen van mij verwachten?

Op een dag, nog geen tien jaar geleden, kocht ze een fotocamera, een Canon 60D. Ze volgde een lokale foto-opleiding en deed een geslaagde poging om toegelaten te worden tot de opleiding Documentaire Fotografie van kunstacademie in Den Haag. ‘Ik wilde zó graag. Was er helemaal klaar voor’, zegt ze in korte bewoordingen. Maar waarom zó graag? Na een kort moment van reflectie: ‘Ik heb altijd al iets voor anderen willen betekenen, op welke manier dan ook. In dit geval fotografie. Als ik iemand portretteer, wil ik dat het ook voor de ander zin heeft wat ik doe.’

Esthetisch mooie foto’s maken vindt ze ook belangrijk. En ze wil onderzoeken. De camera verschaft haar toegang tot een andere wereld. Verlegen als ze van nature is, durft ze nu meer. ‘Met een camera verken ik andere omgevingen. Fotografie is een manier om te begrijpen wat er om me heen gebeurt.’ Ze zucht opgelucht, het was een ‘moeilijke vraag’.

Ze begon nog tijdens haar studie te publiceren terwijl ze haar werk als sociotherapeut aanhield. Op de afdeling Open Acute Opname van de GGZ-instelling Yulius ontmoette ze regelmatig meisjes met suïcidale neigingen. In april 2016 las Berkers de nieuwsberichten over een golf van zelfdodingen in een afgelegen dorpje in Ontario, Canada. Op één dag deden elf mensen een poging tot zelfmoord, onder hen veel kinderen.

Het intergenerationeel drama vond zijn oorsprong in armoede, discriminatie en de gedwongen assimilatie van inheemse ouders in de Westerse cultuur. De jonge fotograaf besloot contact te zoeken en reisde naar het dorpje Attawapiskat af. Het intensieve project mondde uit in de fotoserie Echo. Het is een verhaal van gedwongen aanpassing, over mensen die weggerukt worden uit hun eigen culturele omgeving. Misbruikt in een verzwegen geschiedenis.

Berkers kwam door haar werk nog zo’n geschiedenis op het spoor. Een programma dat de nazi’s ‘Lebensborn’ noemden. Het verhaal is complex en strekt zich uit over verschillende landen, maar de essentie is eenduidig huiveringwekkend. ‘Wat is dit nou weer?’, was haar eerste reactie toen ze zich in het onderwerp begon te verdiepen.

SS-hoofd Heinrich Himmler liet in de Tweede Wereldoorlog naar schatting duizenden kinderen met blond haar en blauwe ogen uit Oost-Europa ontvoeren naar Duitsland. Daar moesten ze in tehuizen ‘germaniseren’ en zorgen voor een zuiver Arisch ras.

Na de oorlog werden de kinderen in Noorwegen soms opgesloten in psychiatrische instellingen. Of ze werden gestuurd naar scholen voor verstandelijk gehandicapten. Een aanzienlijk aantal van hen pleegde zelfmoord, nadat ze waren gestigmatiseerd, mishandeld en seksueel misbruikt. Soms werden ‘gegermaniseerde’ kinderen teruggestuurd naar hun land van herkomst, met alle gevolgen van dien. Gevoelens van schuld en schaamte drongen zich op, slachtoffers voelden zich vaak buitengesloten.

Berkers reisde naar Noorwegen en Duitsland, op zoek naar oudere overlevenden van dit lang verzwegen drama. Het verhaal laat zich niet gemakkelijk in tekst en foto’s vertellen. Ze probeert het met woorden uit te leggen: ‘Het gaat om een conflict tussen een onschuldig kind en een totaal niet-onschuldig doel. Tussen een individu en een wreed systeem, dat mensen vermorzelde. Het nazisme was breed en werd tot in alle details uitgewerkt, zoals in kerstballen en poppenhuizen.’

Ze pauzeert even. Het onderzoek bracht haar regelmatig van haar stuk. Kippenvel kreeg ze bij de verhalen. De handen gaan naar het hoofd, dat naar voren buigt. ‘Hoe is het mogelijk dat mensen zo gestoord kunnen denken over zichzelf en dan zo’n waanzinnig programma voor anderen bedenken!’ Ze beschouwt haar project niet alleen als een historisch document; het is ook een waarschuwing. ‘Laten we met z’n allen alsjeblieft blijven nadenken.’

Achter de ramen gaat vuurwerk af. Het kabaal verdringt haar herinneringen aan de indringende gesprekken met slachtoffers. ‘Gezellig hier in Delfshaven, toch?’, lacht ze. Ze probeert de laatste tijd het leven lichter te zien. Corona helpt een beetje.

Nu ze minder vaak op reis kan, zoekt ze de onderwerpen dichter bij huis. Zo is ze dit jaar in haar eentje gaan fietsen, na een weekend met vrienden in een vakantiehuisje bij de grens van Nederland en België. Door corona was er ineens weer een grens, met controles en reisrestricties. Dat vond Berkers een gek verschijnsel.

Ze begon een tocht langs slagbomen en grenspaaltjes, waarvan ze een fotocollectie opbouwde. In een jaar tijd maakte ze enkele tochten van Cadzand naar Vaals, van Vaals naar het Groningse Bad Nieuweschans. ‘Ik zoek tegenwoordig bewust ontspanning. Een tijdlang ben ik stil en verdrietig geweest’, zegt ze met een glimlach. ‘Door te wandelen en fietsen kan ik me weer opladen voor de zware thema’s.’ Haar grensfoto’s werden gepubliceerd. Ze ontvangt beurzen en stipendia. Moeder is trots en ziet dat haar dochter van fotografie kan rondkomen. Binnenkort stopt ze helemaal met haar werk als therapeut.

Ze fotografeert altijd anderen, vaak in kwetsbare posities, hoe zou zichzelf portretteren? Om de laatste vraag moet ze lachen, al voelt ze ook de ernst. ‘Hmmm…ja, waar ben ikzelf?’ Ze kijkt even opzij, alsof daar het antwoord ligt. Dan zegt ze: ‘Misschien ben ik milder voor mezelf geworden, minder streng en perfectionistisch. Als ik mezelf zou moeten fotograferen, zou je toch een vrolijk iemand zien, een vrouw met een serieuze kant, maar ook met maffe humor. De wereld is mijn speeltuin, kom maar op, wie doet er mee?’

Berkers zwijgt en kijkt naar het bakje baklava vóór haar. Onaangeroerd. De zoete baksels liggen nog strak in een rij, wachtend op gretige vingers na het intense gesprek.

Angeniet Berkers (Nijmegen, 1985)
Opleiding: Sociaalpedagogische hulpverlening en Academie van Beeldende Kunsten.
Publicaties in: Trouw, NRC, de Volkskrant, De Correspondent, Brandpunt Plus, De Groene, New Dawn en Vice.
Opdrachtgevers: Gemeente Rotterdam, Vers Beton, Straatnieuws, Havensteder, KRO-NCRV, Rijkswaterstaat, Yulius GGZ, Checkpoint Magazine.
website: angenietberkers.nl

© Giel van den Heuvel

Tip de redactie

Logo Publeaks Wil je Villamedia tippen, maar is dat te gevoelig voor een gewone mail? Villamedia is aangesloten bij Publeaks, het platform waarmee je veilig en volledig anoniem materiaal met de redactie kunt delen: publeaks.nl/villamedia

Praat mee

Colofon

Villamedia is een uitgave van Villamedia Uitgeverij BV

Uitgever

Dolf Rogmans

Postadres

Villamedia Uitgeverij BV
Postbus 75997
1070 AZ Amsterdam

Bezoekadres

Johannes Vermeerstraat 22
1071 DR Amsterdam

Factuurgegevens

Villamedia Uitgeverij BV
Johannes Vermeerstraat 22
1071 DR Amsterdam

Contact

redactie@villamedia.nl

Redactie (tips?)

Chris Helt, hoofdredacteur

Marjolein Slats, adjunct-hoofdredacteur

Linda Nab, redacteur

Lars Pasveer, redacteur

Trudy Brandenburg-Van de Ven, redacteur

Rutger de Quay, redacteur

Sales

Sofia van Wijk

Emiel Smit

Teddy van der Laan

Webbeheer

Marc Willemsen

Vacatures & advertenties

vacatures@villamedia.nl

Bereik

Villamedia trekt maandelijks gemiddeld 120.000 unieke bezoekers. De bezoekers genereren momenteel zo’n 800.000 pageviews.

Rechten

Villamedia heeft zich ingespannen om alle rechthebbenden van beelden en teksten te achterhalen. Meen je rechten te kunnen doen gelden, dan kun je je bij ons melden.