— vrijdag 7 februari 2020, 15:03 | 0 reacties, praat mee

Dieuwertje Kuijpers: Veel te lieve en bescheiden collega’s: eis je ruimte

© Foto: ANP/Eric Brinkhorst

Er zijn maar twee vakgebieden ter wereld waar je betaald wordt om onafhankelijk van geest te zijn: de wetenschap en de journalistiek. Met die eerste - waar ik vandaan kom - zit het op een klein MeToo’tje hier en daar na wel snor. Van die tweede ben ik mij een hoedje geschrokken.

Twee jaar geleden kwam ik de journalistiek binnenrollen en zie een vak wat onder druk staat. Niet zo een klein beetje ook, en met name voor freelancers.

Vergeet dan even die sneaky spindoctors, politici die draaien als een drol in een pispot of wegwuivende woordvoerders. Die kennen we wel, en die zijn van alle tijden. Wat relatief nieuw is, maar minstens zo schadelijk, is het groeiende gebrek aan solidariteit en het schrikbarende tekort aan collegialiteit.

Terwijl DPG Media - beter bekend als de ‘Uitpersgroep’ - in het meest recente verslagjaar van 2018 maar liefst 756 miljoen euro’s in het laatje bracht en de brutowinst zag verdubbelen naar 47 miljoen euro, bleek het na alle hiep-hiep-hoera winstuitkeringen onder de streep nog maar bar weinig over te hebben om de freelancers te betalen. Die moeten het doen met 13 cent per woord. En eigenlijk het liefst helemaal gratis want er zijn tenslotte toch allerlei subsidiepotjes die je kan aanvragen voor dat gave onderzoeksproject van je?

Van freelancers wordt veel verwacht. Ze moeten het product vanaf het nulpunt bedenken, ontwikkelen en omzetten in - het liefst multimediale - producties. Je moet ook tegen een stootje kunnen, want je staat na publicatie lekker met je kop in de wind. Ondertussen moet je maar hopen dat - als je eenmaal hebt gepubliceerd over iemand met lange tenen en diepe zakken - je via de NVJ of je uitgever juridische bijstand kunt krijgen. Toen ik samen met collega Kim van Keken door VVD-senator Duthler voor het hekje moest komen, hadden wij het geluk met Quote volop rugdekking te hebben. Helaas kennen we ook verhalen van freelancers die op minder steun konden rekenen. Al met al hebben freelancers naast allerlei onzekerheden ook de nodige verantwoordelijkheden op hun bordje. Maar blijkbaar is dat alleen niet genoeg ‘committent’ voor uitgevers: als het effe kan, mag je ook nog eens jezelf financieren en op zoek gaan naar ‘potjes’. 

Maar vrees niet, lieve mensen. Het woordtarief is gestegen met maar liefst 10%! Tegenwoordig mag u 14,5 cent per woord in rekening brengen, zo liet DPG-baasje Bart Verkade tevreden aan Villamedia weten. De fotografen komen er helaas weer bekaaid vanaf: “Wij betalen nu per foto die we afnemen, waarbij het tarief per foto daalt als we meer foto’s afnemen”, aldus Bart. Ik vraag mij af of Bart Verkade ook zijn eigen uurtarief naar beneden zal bijschroeven als ik vanaf morgen besluit 12 uur per dag van hem af te nemen. Of zien de mediabonzen - als het om zichzelf gaat - dan ineens wel nut en noodzaak van het bekende uurtje-factuurtje-principe?

Hier ben ik mij echt kapot van geschrokken, en legt wat mij betreft pijnlijk het gebrek aan collegialiteit binnen de beroepsgroep bloot.

Het is vooral gênant als je bedenkt hoeveel voeten in de aarde die paar cent erbovenop heeft gehad. De rechter kende onlangs freelancers Britt van Uem en Ruud Rogier een hoger tarief toe voor hun verhalen en foto’s. Een mooie overwinning; maar met een kil eenzaam randje. Hier ben ik mij echt kapot van geschrokken, en legt wat mij betreft pijnlijk het gebrek aan collegialiteit binnen de beroepsgroep bloot. Het kille: ze kregen nergens meer een klus. Geen enkel platform durft blijkbaar zijn handen te branden aan freelancers die het gore lef hebben voor zichzelf op te komen. Het eenzame: van collega’s waar ze soms jarenlang mee hadden samengewerkt, hoorde ze weinig tot niets.

Opvallend. Want als je collega-journalisten hier op aanspreekt hebben ze van hun eigen mondigheid een heel ander beeld. Ze vinden van zichzelf dat er ‘heus wel empathie’ is, want ze vinden het ‘ook erg’. Uiteraard. Zoals we in Nederland zijn gewend zit iedereen zodra je ze er persoonlijk op aanspreekt in het verzet. Het lef van de journalistieke beroepsgroep doet vooral denken aan Koot & Bie’s Ge en Arie Temmes (Wo ist den Bahnhof? ‘Do ist den Bahnhof’). Want met een obligaat tweetje zeggen dat je het ‘ook vervelend vindt’ of een stiekeme like - hopelijk ziet je opdrachtgever het niet - heb je je daad van verzet weer gepleegd. Ondertussen zien we dat daadwerkelijke positieve verandering afhangt van die enkeling die zijn of haar mond open durft te trekken.

Toch vreemd want journalisten zijn prima in staat onrecht te zien. Er worden immers zaterdagkaternen vrolijk volgetikt met kritische stukken over multinationals die misbruik maken van semi-monopolie posities (goh…). Over Gemene Bedrijven zoals Post.nl die de sociale lasten ontduiken door schijnzelfstandigheid (mmmmh….). Of over hoe schandalige het wel niet is dat een bedrijf als Primark hun eigen mensen onderbetaalt maar ondertussen wel dikke subsidie opsoupeert… Voelen we ons al een beetje ongemakkelijk? Mooi. Als het de eigen beroepsgroep betreft, blijft het aanzienlijk stiller.

Het is dankzij deze stilte dat freelancers voor sweatshop tarieven kunnen blijven tikken terwijl Meneer ‘47 miljoen winst’ Van Thillo en meneer ‘23 miljoen Winst’ Ysebaert goede sier maken door te reppen over ‘kwaliteitsjournalistiek’ en een ‘onvoorwaardelijk geloof in onafhankelijke journalistiek’.

Ondertussen is op redacties keihard gesaneerd. De verhalen over angstculturen op redacties zijn legio, dat hoef ik dit publiek verder niet uit te leggen. Zowel voor freelancers als mensen in loondienst. Want ook zij gaan gebukt onder hogere werkdruk. Want ja, naast je regio-correspondentschap en dossiers kan je vast nog wel even wat digitale dienstjes in de avonduren draaien, toch? Het is - kortom - een zorgelijke ontwikkeling die alle journalisten aangaat: zowel in vaste dienst als de freelancers.

Redactionele onafhankelijkheid staat onder druk: er is allang geen Chinese muur meer tussen uitgever en redactie.

We hebben allemaal te maken met dezelfde paar uitgevers die aansturen op winst, daarvoor willen beknibbelen op het product maar vooral ook willen vertellen hoe dat product eruit zou moeten zien. Redactionele onafhankelijkheid staat onder druk: er is allang geen Chinese muur meer tussen uitgever en redactie. In De Groene Amsterdammer vertelde medewerkers over van Thillo dat hij wekelijks met ‘zijn’ redacties over de redactionele koers belt. Ook stuurt hij tussen de bedrijven door mails met commentaar op de krant van die dag of de dag ervoor: er stonden te veel lange stukken in, er zat een pagina zonder foto’s tussen of hij miste het ‘verhaal van de dag’ dat de lezer in de onderbuik aanspreekt. Gert Ysebaert is zelf ook ‘het liefst bezig met de inhoud. Wat moeten we maken, hoe gaan we het brengen.‘

Op Twitter zouden we zeggen: #kwaliteitsjournalistiekinjebroekje.

Intens zonde. Want het hoeft niet zo te zijn. Zeker niet voor freelancers. Deze laatste groep beseft half niet hoeveel invloed ze kunnen uitoefenen *mits* ze bereid zijn niet langer mee te spelen met het Verdeel-en-Heers-spelletje van grote uitgeverijen. En ‘half niet beseffen’ bedoel ik hier letterlijk. Freelancers vormen 40-50% van het aandeel journalisten. Een flinke slok op een borrel. Wij zijn geen concurrenten van elkaar: de uitgevers beconcurreren elkaar om *ons*.

En laten we eerlijk zijn: hoeveel heb je eigenlijk nog te verliezen met 13 (sorry, 14,5) cent per woord? Dat is omgerekend in uurloon nog minder dan ik verdiende als 15-jarige hamburgerflipper bij de MacDonalds in Beverwijk. Toen had ik niet alleen meer geld maar bouwde ik ook nog pensioen op en had een arbeidsongeschiktheidsverzekering. In de kroeg waar ik werkte haalde ik in een goed weekend aan fooi hetzelfde binnen wat uitgevers freelancers nu bieden als dagtarief. Dik twintig jaar werkervaring en een promotie later bedank ik daar vriendelijk voor. En zie niet in waarom journalisten - een ambacht op zich - dat ook niet zouden doen? Dit soort tarieven zijn leuk als je spaart voor je eerste drumstel, maar minder leuk als je er huur, verzekering, voedsel, vervoer en eventuele kindjes mee moet financieren.

Het gaat niet alleen om een fatsoenlijke boterham verdienen, maar ook om beroepseer. Journalistiek is een verdomd mooi vak en waard om voor te strijden. Een stel ‘suits’ dat af laten pakken is mij echt de eer te na. Daarnaast durf ik er een fles wijn op te zetten dat wat ik hier zojuist heb uitgesproken op menig journalistenborrel voorbij komt. We vinden het erg, zeggen tegen elkaar hoe erg we het vinden - en ja….nou….dat is het dan.

Op naar de volgende slecht betaalde klus.

Een zo’n borrel mondde uit in Spit. Een coöperatie van, voor en door freelancers. Samen boren we geldbronnen aan, samen gaan we naar die onderhandelingstafel en samen voorkomen we kruissubsidies door commercieel bij te beunen. Zoals gewaardeerde mede-freelancer Sheila Sitalsing vorig jaar op de Persvrijheidslezing terecht aankaartte: hoe kan je verwachten van journalisten die op maandag een jaarverslag van firma X redigeren hier op dinsdag een kritisch stuk over tikken? We hebben zelf de grootste praatjes over hoe bedrijven, overheden en politici zich behoren te gedragen - dus moeten we op zijn minst onze stinkende best doen het goede voorbeeld te geven.

Journalisten zijn helemaal niet veeleisend - ook al doen uitgevers ons dat soms geloven.

En dat goede voorbeeld is niet eens zo duur. Journalisten zijn helemaal niet veeleisend - ook al doen uitgevers ons dat soms geloven. Geef ons een werkende laptop, een telefoon en reiskostenvergoeding en vanuit onze zolderkamers bestormen we de wereld.

Dit kan alleen als we zelf meer de regie gaan pakken. Journalistiek is een publiek goed. Dat daar deels geld van fondsen voor nodig is, is op zichzelf uit te leggen. Het kost simpelweg veel tijd om te maken. Maar dan moet het geld wel naar de makers gaan, en niet in de zak van uitgevers verdwijnen die er hun vastgoed, leuke experimentele techniekjes, proeftuinen of ander marketinggelul mee betalen.

Met eigen ogen heb ik gezien hoe uitgevers tegen freelancers zeggen dat de toegekende subsidie van hun dagvergoeding wordt afgetrokken. Hoe jonge redacteuren die keihard werken en met de mooiste verhalen komen worden ‘beloond’ met 1800 bruto per maand. Hoe je als freelancer wordt gevraagd om een achtergrondverhaal voor 150 euro te tikken. Of een onderzoeksverhaal voor 600.

Deze week nog, zagen we vanuit Spit hoe een televisieprogramma er met het onderzoek en de bronnen van een van ons vandoor ging - en mooie sier maakte met de vruchten van een ploeterende freelancer. Normaal zouden we hierover gaan mopperen tegen elkaar straks bij de borrel. Tegenwoordig laten wij dan weten dat een dergelijke vertrouwensbreuk niet acceptabel is, en dat het betreffende programma van deze vier freelancers - tot het uitgesproken is - niets meer hoeft te verwachten.

Wij hopen in ieder geval met Spit een eerste voorbeeld te stellen, een die wat ons betreft ook navolging verdient. Want wij staan namelijk ook voor kwaliteitsmedia. En die kan alleen bestaan als je de mensen die het werk doen de financiële rust en de creatieve ruimte geeft dat te doen.

En die ruimte, veel te lieve en bescheiden collega’s, moeten we gewoon opeisen.

Deze column is uitgesproken op donderdag 6 februari in VondelCS tijdens de boekpresentatie van de Nieuwe Journalist door Dieuwertje Kuijpers namens freelance-coöperatie Spit die verder bestaat uit Bram Loggers, Kim van Keken en Parcival Weijnen.

Praat mee

Colofon

Villamedia is een uitgave van Villamedia Uitgeverij BV

Postadres

Villamedia Uitgeverij BV
Postbus 75997
1070 AZ Amsterdam

Bezoekadres

Johannes Vermeerstraat 22
1071 DR Amsterdam

Contact

redactie@villamedia.nl
020-30 39 750

Redactie (tips?)

Dolf Rogmans
Hoofdredacteur, 020-30 39 751

Marjolein Slats
Adjunct-hoofdredacteur, 020-30 39 752

Linda Nab
Redacteur, 020-30 39 758

Lars Pasveer
Redacteur, 020-30 39 755

Trudy Brandenburg-Van de Ven
Redacteur, 020-30 39 757

Anneke de Bruin
Vormgever, 020-30 39 753

Marc Willemsen
Webontwikkelaar, 020-30 39 754

Vacatures & advertenties

Karen Bais
020-30 39 756

Sofia van Wijk
020-30 39 711

Bereik

Villamedia trekt maandelijks gemiddeld 120.000 unieke bezoekers. De bezoekers genereren momenteel zo’n 800.000 pageviews.

Rechten

Villamedia heeft zich ingespannen om alle rechthebbenden van beelden en teksten te achterhalen. Meen je rechten te kunnen doen gelden, dan kun je je bij ons melden.