Van lokale naar streekomroep: ‘Emoties zijn begrijpelijk, maar daar moet zo’n proces niet op vastlopen’

Het voelt een beetje als thuiskomen wanneer de schuifdeuren van cultureel centrum ‘t Spectrum in het Brabantse Schijndel openzwaaien. De horecatafels in de centrale hal zijn halverwege de middag vanouds leeg en langs de balustrade op de bovenverdieping wandelen zoals vaak wat bezoekers die op weg zijn naar een kleine tentoonstelling van kunst- en cultuurgroep KEG.

Uit de speakers klinkt nog steeds de programmering van de lokale omroep, waar ik in 2005 als vrijwilliger mijn loopbaan begon. De studio van de omroep, achterin de centrale hal, is ook vrijwel hetzelfde gebleven. Alleen de naam die boven de deur prijkt is anders: wat ooit de Lokale Omroep Schijndel (LOS) was, heet nu Omroep Meierij.

‘Aan de radiostudio is inderdaad weinig veranderd, maar de tv-studio heeft intussen wel een make-over gekregen’, vertelt Jan de Jong, sinds januari hoofdredacteur en directeur bij de omroep. Ook dat is anders: in tegenstelling tot zijn voorgangers is De Jong geen Schijndelaar, maar komt hij uit het naastgelegen Veghel. En iemand van buiten het dorp aan het roer van de omroep, dat was jarenlang echt ondenkbaar.

Het hoofdredacteurschap van De Jong is een mooie illustratie van de ontwikkeling die de omroep de laatste jaren doormaakte. Tijdens de gemeentelijke herindeling van 2017 gingen de gemeenten Schijndel, Sint-Oedenrode en Veghel samen en vormden de gemeente Meierijstad (dat overigens geen stadsrechten heeft). De Jong: ‘Iedere gemeente had op dat moment nog zijn eigen omroep. Na de herindeling besloten de LOS en TV Meierij uit Sint-Oedenrode te fuseren. Skyline, de omroep in Veghel, had daar weinig zin in. De vrijwilligers hadden weinig met Schijndel en Sint-Oedenrode, en andersom ook niet.’

De gemeentelijke herindeling leidde uiteindelijk zelfs tot een scheuring bij Skyline, aldus De Jong. Het grootste deel van de vrijwilligers wilde niet aansluiten bij Omroep Meierij en trok in plaats daarvan naar de omroep in Uden, een nabijgelegen dorp waar Veghelaren zich vanouds meer mee verbonden voelen. ‘Slechts drie kwamen er ons toe. Onbekend maakt onbemind.’

Krachten bundelen
Met de worstelingen van Omroep Meierij krijgen meer lokale omroepen te maken. In september 2014 bepaalde de toenmalige koepelorganisatie OLON ( Organisatie voor Lokale Omroepen in Nederland) dat lokale omroepen moesten gaan samensmelten tot streekomroepen. Reden daarvoor was de Mediawet 2008, waarin werd bepaald dat de omroepen een lokaal toereikend media-aanbod (LTMA) moeten gaan verzorgen. De nieuwsvoorziening op lokaal niveau moest journalistieker en door kennis, ervaring, mankracht en financiën te bundelen, zou dat doel makkelijker bereikt kunnen worden.

De zogenoemde streekomroepvorming moet uiteindelijk leiden tot tachtig omroepen. Die moeten verder gaan kijken dan de eigen dorpsgrenzen en verslag doen vanuit de leefomgeving van inwoners. ‘Geen gemeentegrens dus, maar een gevoelsgrens. Als je in Emmen woont, wil je ook nieuws lezen en zien uit de dorpen naast je omdat je daar misschien wel werkt of mensen kent. Emmen, Coevorden en Borger-Odoorn voelen samen als één regio. Dan is het logisch als dezelfde omroep het nieuws daar verslaat.’

Aan het woord is Paula Keizer, freelance presentator bij RTV Oost en hoofdredacteur radio en audio bij ZO!34. De omroep voor Emmen en Coevorden zit middenin streekomroepvorming en voert sinds de zomer gesprekken met RTV Borger-Odoorn over een samenwerking. Dat proces is voor ZO!34 niet nieuw: de omroep ontstond eind 2016 uit een fusie tussen de lokale omroepen RTV Emmen en Radio Loco uit Coevorden. Die fusie was noodzaak, aldus voorzitter Niels Alberts: ‘We waren twee omroepen met grootse plannen, maar allebei met te weinig budget om dat waar te maken. Het was ieder jaar weer schrapen. Er waren momenten waarop we niet met de auto op pad konden, omdat er geen geld voor benzine was. En bij Radio Loco speelde ook mee dat ze te weinig vrijwilligers hadden.’

Ook de samenwerking met RTV Borger-Odoorn is deels vanuit noodzaak geboren, vertellen Alberts en Keizer in ‘t Hospershuis, de oude villa van het voormalige Dierenpark Emmen. Daar heeft ZO!34 nu twee radio-studio’s, een tv-studio en de techniek om overal in de regio live tv te maken. Het gros van de 90 vrijwilligers is jong, zeker vergeleken met andere lokale en streekomroepen. ‘RTV Borger-Odoorn heeft het financieel zwaar’, aldus Alberts. ‘Dus zijn we om te beginnen samen gaan kijken hoe we de kosten kunnen terugbrengen. Met name de huur van hun pand drukt op ze.’

Hoewel de gesprekken volgens Keizer en Alberts voorspoedig verlopen, gaat het vormen van een brede streekomroep niet zonder slag of stoot. Alberts: ‘Een aantal vrijwilligers in Borger-Odoorn wilde per se een studio in Borger houden. Maar juist de huur van die studio is het grote probleem. Daar moet je dan soms toch hard in zijn. Sommige vrijwilligers haken dan af. Dat was ook zo toen RTV Emmen en Radio Loco fuseerden.’ Keizer: ‘Het hoort er denk ik bij dat je een deel van de vrijwilligers kwijtraakt. Al blijft dat jammer, want vrijwilligers zijn het hart van je organisatie.’

‘Dwang werkt averechts’
Inmiddels zijn er zo’n dertig streekomroepen gevormd. Hoewel een fors deel van de overige lokale omroepen met elkaar gesprekken voert, was er de afgelopen jaren ook genoeg kritiek. Zo vond RTV Drenthe de schaal van de streekomroepen te groot, liep de vorming van een streekomroep in de regio Amersfoort stuk bij gebrek aan financiering en gaf de lokale omroep Radio Stad Montfoort aan vooral géén streekomroep te willen vormen.

Marc Visch, directeur-bestuurder bij OLON-opvolger Nederlandse Lokale Publieke Omroepen (NLPO), snapt die kritiek. ‘Aan het begin van het proces waren we heel streng. Er moest en zou gefuseerd worden. Maar dwang werkt averechts. Gaandeweg hebben we geleerd dat er geen one size fits all-oplossing voor alle lokale omroepen is. Sommigen kiezen voor fuseren, maar er zijn ook andere manieren van samenwerking. De regio Hengelo en Enschede wordt bijvoorbeeld bediend door 1Twente. Dat is dan wel één merknaam, maar in de avond wordt die losgekoppeld en krijg je als het ware lokale edities van de streekomroep. Ieder met een eigen programmering. En er zijn ook voorbeelden van drie of vier lokale omroepen met een stichting erboven. De organisatie werkt samen, maar ieder houdt zijn eigen merk.’

Streekomroepvorming is volgens Visch geen doel, maar een middel om tot een landelijk dekkend netwerk te komen. Want wil je een landelijk netwerk van omroepen die ook nog eens professionele journalistiek bedrijven, dan kun je haast niet anders dan samenwerken. Alleen al als je kijkt naar de financiering is dat nodig. Veel lokale omroepen krijgen vanuit de gemeente een vast bedrag van 1,43 euro per huishouden, al mogen gemeenten zelf bepalen of ze meer of minder (of helemaal niets) uitkeren. In het meest regeerakkoord wordt gesproken over een stelselwijziging, waarbij lokale publieke omroepen qua bekostiging onder het rijk komen te vallen. Het kabinet wil ook extra investeren, zodat omroepen vanaf 2025 kunnen rekenen op een basisbekostiging vanuit het Rijk.

Van de huidige bedragen kunnen omroepen in kleine gemeentes nooit een journalist van inhuren. Voor de omroepen Radio Eenhoorn (Waadhoeke) en Omroep RSH (Harlingen) waren de financiën een belangrijke reden om samen te gaan werken. Daarnaast is samenwerking gezocht met Omroep Lennard (Terschelling). ‘Wil je als omroep vooruit, dan moet je naast vrijwilligers ook professionals aantrekken. We hebben nu één professional aan kunnen nemen’, aldus voorzitter Tinus Boomstra van het nieuw gevormde samenwerkingverband Omroep Zilt. ‘Maar eigenlijk is dat nog te weinig. Als onze journalist uitvalt heb je niets meer. Voor een gebied als het onze heb je minstens twee of drie professionals nodig.’

Eind september stelde staatssecretaris Gunay Uslu van Cultuur en Media nog 5,5 miljoen euro beschikbaar voor professionalisering van lokale omroepen. Toch blijft de financiering van de streekomroepen lastig. Dat merkt Visch ook bij zijn bezoeken aan de omroepen, waar hij hen vraagt wat ze nodig hebben voor hun eigen streekomroepvorming. Daar treft hij vaak veel emotie onder vrijwilligers. ‘Bij een bezoek kwam laatst iemand boos op me af omdat hij dacht dat hij zijn wekelijkse uurtje uitzendtijd, gevuld met Franse chansons, zou gaan verliezen. Dat hoeft natuurlijk helemaal niet zo te zijn. De emoties zijn begrijpelijk, maar daar moet zo’n proces niet op vastlopen.’

Een van de grootste uitdagingen voor de nieuwe streekomroepen blijkt de eigen identiteit behouden. Bij Dit is Helmond zijn ze daar beducht op. De Helmondse omroep voert gesprekken met DMG uit Deurne, over eventuele samenwerking. ‘Dat is echt zoeken naar een balans’, aldus Jasper Ragetlie van Dit is Helmond. ‘Hoe haal je het meest uit samenwerking, maar blijf je als omroep toch jezelf? Die balans vinden gaat het best als de samenwerking organisch ontstaat, zonder druk van bovenaf.’

Ook Omroep Meierij worstelt daar mee. De omroep is eigenlijk net te klein om streekomroep te zijn. Maar samengaan met Dtv, een streekomroep met takken in de gemeenten Den Bosch, Oss en Maashorst (waar het eerder genoemde Uden nu onder valt), ziet de omroep niet zitten. ‘We voeren wel gesprekken over samenwerking, maar fuseren willen we niet. Er zijn dertien dorpskernen in ons gebied. We willen er voor al die dorpskernen zijn. Als je nog groter wordt, dan wordt dat alleen nog maar lastiger.’