Toneel over tv: De zender

‘Wij zijn woedend, we pikken het niet langer.’ Het referendum koud achter de rug laat Stefan de Walle van het Nationale Toneel in zijn rol als Bill McCannan in een schitterende ophitsing het publiek in de Toneelschuur als in een tv-studio luid scanderen. Het hoogtepunt van McCannan, voorheen nationaal baken als nieuwslezer, in een tweede leven met een tv-show om de onderbuik te exploiteren.

Een inmiddels veertig jaar oud thema over het spanningsveld tussen maatschappij en media-exploitatie en tussen journalistiek en amusement krijgt in toneelstuk ‘De zender’ nieuw leven ingeblazen. En terwijl de barre realiteit met heren als Trump en Roos en dagelijks DWDD, de stoutste fantasie voor de zoveelste keer in de schaduw stelt, slaagt deze satire toch glansrijk. Want aan welke kant van het scherm is het leven nu het meest illusoir: bij de makers, de journalisten, of de kijkers?

Paddy Chayefski, een van de succesvolste dramaschrijvers in de gloriejaren van de Amerikaanse televisie, werd criticaster met als hoogtepunt de satirische film Network (1976) met Peter Finch, ook overladen met lof en prijzen. Met deze film als uitgangspunt maakten scenarioschrijver Remco van Rijn en regisseur Joost van Hezik met het Nationale Toneel ‘De Zender’.

Het stuk begint met de stevig zuipende hoofdredacteur Eric Sawyer (Jaap Spijkers) en nieuwslezer McCannan (Stefan de Walle). Het gedwongen ontslag van de laatste bij CBN is goed voor de nodige – herkenbare – mijmeringen over de goede oude tijd, toen ‘onafhankelijke’ journalisten het nieuws opdienden en het volk vrat.

Dan: fles in de bureaula, journaal begint en McCannan kondigt out of the blue aan zichzelf in zijn laatste uitzending een kogel door de kop te zullen schieten. CBN-baas Harry Mack (Jochum ten Haaf) ontslaat Sawyer, maar de enorme kijkcijferreactie op de aangekondigde zelfmoord brengt hem en de jonge amusements-chef Laura Bergman (Hannah Hoekstra) op het idee om McCannan een eigen show te geven.

Hij stelt vervolgens in een dagelijkse show als ‘woedende profeet’ de hypocrisie van de tijd aan de kaak. Kijkcijfers vliegen omhoog, oproepen tot protest sorteren effect, het land raakt in beroering. Maar spoedig brengt hij zijn bazen in verlegenheid met kritiek op de overname van CBN door een mediaconglomeraat met Arabische aandeelhouders. Een tweede hoogtepunt – na het scanderen – volgt: Rick-Paul van Mulligen die als opperbaas van het concern in ultieme satire het mediakapitalisme bewierookt.

Door het stuk lopen ook soepel verhaallijnen over een liefdesaffaire tussen de hoofdredacteur en de gehaaide amusementsbazin met een vadercomplex en over haar tweede nieuwe show met homevideo’s van een terroristenclub.

Op toneel zagen we Advocaat van de Duivel en De Verleiders met kritiek op strafpleiters en bankiers. Vooral die laatste verloor zich in moralisme met George van Houts. Maar ‘De zender’ vond ik ‘gewoon’ fantastisch toneel met een voortreffelijke cast met topacteurs als De Walle, Hoekstra en Spijkers. Geen expliciet protest, impliciete vragen in satire.

(NRC vroeg Paul Witteman en Noraly Beyer van de publieke omroep en Merel Westrik en Pepijn Crone van RTL Nieuws om naar een try-out van ‘De zender’ te gaan kijken en publiceert hun vergelijking met de ervaren realiteit.