Royalty-verslaggeving: ‘Een gesprek met de benen op tafel tussen koning en pers is er nooit’

De afspraken met de Rijksvoorlichtingsdienst zijn voor koninklijk huis-journalisten goed werkbaar

Sander Paulus (RTL Nieuws): ‘Dat is aan het veranderen. Je merkt dat er soms eenzijdig dingen worden opgelegd. Zo werd tijdens de wintersportvakantie in Lech ineens bekend dat de koninklijke familie alleen nog fotosessies voor de media houdt als het gezin compleet is. Dat vind ik een rare gang van zaken. Ik vind het helemaal niet relevant of ze compleet zijn. De koning en de koningin worden betaald voor hun werk en dan moeten ze soms gewoon beschikbaar zijn, zoals dat in de mediacode (die de privacy van het koninklijk huis moet beschermen) is opgenomen.’

Pieter Klein Beernink (De Telegraaf): ‘De mediacode was er eigenlijk om de kinderen te beschermen in hun jeugd. Dus je zou kunnen zeggen dat je er nu vanaf kunt, nu ze bijna alle drie volwassen zijn. Overigens hoef je als journalist niet mee te doen aan die code. Je wordt dan ook niet uitgenodigd voor persmomenten, maar je kunt je afvragen hoe erg dat is. Ik herinner me dat we een keer in Lech besloten een foto te plaatsen – buiten het persmoment om - van Beatrix op de ski’s; een mooi plaatje van haar terwijl ze net koningin af was. Toen belde de baas van RVD me op en zei dat dit niet kon en hij me nu moest weren bij het fotomoment, enkele dagen later. Ik zei: “Nou ja, daar zijn 70 fotografen, dus dat komt wel goed.” Via anonieme bronnen kreeg ik later te horen dat Beatrix onze foto prachtig vond. Daarom is het ook heel goed je te realiseren dat wat de RVD zegt niet altijd is wat de koninklijke familie vindt. De RVD geeft voorlichting over de familie, namens het rijk, het is dus geen PR-bureau. Veel journalisten vergeten dat. Maar eigenlijk zijn er twee stemmen: je hebt wat de familie vindt en je hebt wat het rijk vindt.’

Justine Marcella (Vorsten): ‘Sinds corona zijn de omstandigheden waarin wij ons werk kunnen doen verslechterd. Bij werkbezoeken en persmomenten werden er weinig media uitgenodigd, vanwege de anderhalve meter afstand regel. Dat snapte ik nog wel. Maar dat is nu voorbij, en toch blijft de RVD doen alsof die regels nog steeds nodig zijn. Blijkbaar hebben ze ontdekt dat het wel lekker werkt, en nu krijgen we veel meer dan voor corona achteraf pas te horen wat de koning en de koningin – of andere leden van het koninklijk huis - hebben gedaan. Dat vind ik niet goed voor de persvrijheid. Want ik wil graag zelf een selectie kunnen maken van waar ik wel en niet heen ga. Niet alles wat ze doen is interessant.’

SP: ‘Na het aantreden van Willem-Alexander ging het eigenlijk best wel oké. Hij doet het ook veel beter dan iedereen had verwacht, het imago dat hij daarvoor had, heeft hij afgeschud. Hij is begonnen met sociale media, heeft paleizen opengesteld en er waren regelmatig persgesprekken. Maar dat is het laatste jaar veranderd, en ik weet niet hoe dat komt.’

JM: ‘Het is daarom mijn grote wens een doorstart te maken met de Vereniging Verslaggevers Koninklijk Huis (VVKH, die in 2002 werd opgericht maar de laatste jaren een stille dood stierf, red.). En dat is ook een wens van het hof en de RVD. De vereniging kreeg achtergrondinformatie, en dat is gewoon handig. Zodat je weet wat je bijvoorbeeld kunt verwachten van een staatsbezoek, wat het programma is. En je kunt ook eens off-the-record praten. In het verleden kregen we ooit uitleg over hoe het organogram van de BV Oranje in elkaar zit. Of het “gele dossier”: waarin staat wat er gebeurt als een lid van het koninklijk huis overlijdt? Wat is dan de procedure? Het gekke is dat ik exact weet wat er gebeurt als de Britse koningin Elisabeth overlijdt, terwijl in Nederland geen uitvaart hetzelfde is geweest. Logisch, Friso kunnen we niet vergelijken met prins Claus of prins Bernhard. Maar het zou fijn zijn als de RVD journalisten collectief van dit soort informatie zou voorzien. Het zou natuurlijk ook heel mooi zijn geweest om, nu Amalia 18 is geworden, haar te introduceren bij de royaltyjournalisten.’

PKB: ‘Daar heb je de vereniging niet voor nodig. De RVD kan de pers bijeen roepen wanneer ze wil, zoals dat in andere landen ook gaat. Ik vind het vreemd om in de VVKH je beroep uit te oefenen in groepsverband. Daar klopt iets niet aan.’

JM: ‘De VVKH zie ik niet als heulen met de vijand, maar als een manier om aan extra achtergrondinformatie te komen. Als wij via de vereniging voor Prinsjesdag off-the-record kunnen spreken met bijvoorbeeld de stalmeester, heb je daardoor wat extra informatie die je kunt gebruiken, Sander voor zijn stand-upper en Pieter voor zijn verhaal. Wat je er precies mee doet is natuurlijk geen groepsproces. Dat doe je zelf en op eigen titel.’

SP: ‘Maar het vergaren van die informatie kan ook zonder die vereniging. Ik heb voor Prinsjesdag vorig jaar uitgebreid met die stalmeester kunnen kletsen.’

PKB: ‘Waarom moet je lid zijn van een club om toegang te hebben tot het staatshoofd en zijn familie? Daar klopt iets niet. Ze kunnen zeggen: de pers is vanmiddag uitgenodigd.’

JM: ‘Maar zij kunnen geen onderscheid maken, dan moeten ze dat naar alle journalisten sturen en dan heb daar je vierhonderd man zitten; je hebt er meer aan als dat en petit comité gebeurt met de journalisten die het koninklijk huis als specialisme hebben.’

PKB: ‘Het organiseren van off-the-record gesprekken vind ik wel goed. Want wij schrijven over mensen die je eigenlijk nooit echt goed spreekt. Wel eens een keer terloops. Soms in groepsverband, bij een fotosessie of bij staatsbezoeken. Maar dat is het dan. Een gesprek met de benen op tafel tussen de koning en de pers is er eigenlijk nooit.’

JM: ‘Extra frustrerend is dat in de aanloop van een staatsbezoek de buitenlandse media wel worden uitgenodigd op het paleis voor een onderhoud met de koning. En wij niet. Wij moeten dan de buitenlandse kranten gaan lezen - dus nu de Griekse (vanwege het – uitgestelde – staatsbezoek aan Griekenland), om te weten wat ons staatshoofd tijdens zo’n staatsbezoek gaat zeggen. Dat vind ik niet kunnen.’

SP: ‘De RVD heeft ook moeite om te gaan met nieuwe media. Ik heb tegenwoordig als het even kan een online-verslaggever mee die zich op totaal ander nieuws richt dan ik. Want een selfie met Máxima bij een Nederlandse vrouw in Australië is hartstikke interessant voor online. Maar als zij die vrouw ook interviewt voor een verhaal in de krant, vindt de RVD het moeilijk in welke mediacategorie ze moet worden ingedeeld. Er worden aparte gesprekken georganiseerd voor tv, schrijvende pers, radio en online. Maar veel journalisten schrijven én een stuk, maar maken ook een filmpje. Tijdens een bijeenkomst met de schrijvende pers mag Justine officieel haar smartphone dus niet gebruiken om foto’s te maken voor de site van Vorsten. Wat een moeilijk gedoe! Wie verzint dat?’

PKB: ‘Ik vind altijd mijn eigen weg. Ik maak zelf een filmpje met mijn smartphone en stuur het naar de videoredactie. Je rommelt wat je kan. En natuurlijk: op vaste momenten zoals de zomerse fotosessie - en die in Lech – sta ik netjes in het vak waar ik ben ingedeeld. Maar ik ga wel mee filmen. Dat moet je niet vragen. We zijn een vrij land en ik heb niks getekend.’

Het koninklijk huis houdt een te grote afstand tot journalisten, door een beroep te doen op zijn privacy

PKB: ‘Met de komst van Willem-Alexander kwam er meer openheid, althans vóór corona. Hij houdt makkelijker dan zijn moeder praatjes tijdens reisjes in het land en in het buitenland. Ik herinner me van meerdaagse reizen dat hij iedere dag een toespraakje gaf. Maar nu is het met corona een hele rare tijd.’

JM: ‘Koningsdag in Eindhoven vorig jaar was een ramp. We stonden zó gigantisch ver weg van de koninklijke familie. Als ze iets zeiden konden we het niet horen. Dat was de hel.’

SP: ‘Daar zijn wel gesprekken over gevoerd. Namens het Genootschap van Hoofdredacteuren is er een brief geschreven aan de RVD. Een delegatie hoofdredacteuren heeft ook nog een bezoek gebracht aan de RVD. Dat ze niet moeten denken dat hoe het in Eindhoven was geregeld - de afstand die we moesten houden en de vragen die vooraf moesten worden ingeleverd - de nieuwe werkelijkheid is. Zo stijfjes en vervelend.’

JM: ‘Het is niet te vergelijken met het Belgische koningshuis. Daar reist de pers bijvoorbeeld mee met de koning in het vliegtuig als ze naar een staatsbezoek gaan. En die komt dan even “hallo” zeggen tegen de journalisten achterin het vliegtuig. Wij reizen af en toe ook met de koning en koningin en zij zouden ook even naar achteren kunnen lopen. Maar dat doen ze niet. Toen dat in het verleden nog wel gebeurde, heb ik eens heel belangrijk nieuws gehoord; ik werkte destijds voor SBS Nieuws. Ik kan niet zeggen wat het was want dan verraad ik mijn belangrijkste bron, maar denk aan verlovingen, zwangerschappen enzo…Ik had een hele blije hoofdredacteur toen. Ik had een heel dure reis gemaakt maar ik kwam terug met openingsnieuws.’

SP: ‘Ik snap soms niet helemaal wat het koninklijk huis wil met zijn bezoekjes. Ik was laatst samen met Pieter op kinderboerderij De Schaapskooi in Bilthoven waar Beatrix een bezoek bracht aan NLdoet (vrijwilligersactie Oranjefonds). We staan daar en we hadden Beatrix al heel lang niet gezien. Het zou dan niet héél raar zijn als je even contact zoekt met de pers, die wel is op komen dagen. Er is corona geweest, de Oekraïne speelt, waar haar zoon de dag ervoor wat over had gezegd. Dus er was echt momentum om iets te zeggen. Maar ze heeft ons geen blik gegund! Terwijl ze daar is met de missie om NLdoet bekend te maken en te houden.’

PKB: ‘Nee, ze heeft ons niet aangekeken. Als we een vraag hadden willen stellen dan hadden we moeten roepen, zo groot was de afstand. En omdat zij met gehandicapte mensen bezig was ga je niet schreeuwen om je vraag te stellen. Dan versjteer je alles en verpest je de hele sfeer. We hadden samen willen vragen hoe ze het nieuws in de Oekraïne beleeft. Als ze dan iets had gezegd wilden we daarna vragen: “Goh, u lijkt me wel iemand die mensen in huis zou willen nemen.” Laten we eerlijk zijn, er is ruimte zat. Kasteel Het oude Loo is nu opengesteld door de koning – dat wisten we toen nog niet –­ en het bevat inderdaad veel logeerkamers met badkamers, dat is ideaal ervoor. En het voorterrein van kasteel Drakensteyn is natuurlijk hartstikke privé, maar er zijn twee mooie bijgebouwen waar ook logeerkamers in zitten. En zo zullen er toch nog wel meer ruimtes te vinden zijn bij het koninklijk huis.’

JM: ‘Juliana zette destijds deuren open voor de Hongaren, toen die in 1956 in opstand kwamen tegen de Russen.’

SP: ‘Maar waar het om gaat is waarom die afstand wordt gehouden op momenten dat het eigenlijk helemaal niet zo slecht zou zijn om iets te zeggen.’

PKB: ‘Ik denk dat ze blij is dat ze deze vraag niet hoefde te beantwoorden.’

SP: ‘Dat zal allemaal wel, maar ze wordt toch nog betaald! En ze zoekt zelf een moment waar de pers bij aanwezig is; dan mag je toch wel iéts doen?’

JM: ‘Als het aan haar had gelegen had de pers daar helemaal niet gestaan.’

SP: ‘Maar dan doet ze het voor niks. Ik snap niet dat in een tijd dat het koninklijk huis zijn imago wel wat mag oppoetsen, je niet meer momentjes pakt om de goede boodschap te vertellen, laat ik het zo zeggen. Ik heb achteraf geïnformeerd waarom er geen ruimte was voor de pers en het lijkt erop dat de RVD het dan aflegt tegen de wil van Beatrix. Al weet je dat nooit helemaal zeker.’

PKB: ‘De RVD is geen PR-bureau, dat denken wij wel, omdat we bij andere personen met PR-bureaus te maken hebben. En de dienst gedraagt zich ook zo. Maar ze is het niet.’

JM: ‘Maar door die afstandelijkheid voel je je na een bijeenkomst soms alsof je als een soort paparazzo in de bosjes hebt gelegen, maar dat is natuurlijk niet zo. Het voelt vaak heel onwelkom.’

Als koninklijk huis-verslaggever is het onontkoombaar om met anonieme bronnen te werken

SP: ‘Dat is heel lastig, de kring is klein. Daarom komt er ook weinig hard nieuws naar buiten. Neem het verhaal van Zembla over kroondomein het Loo (waarin Willem-Alexander afstand bleek te doen van subsidie, waarschijnlijk om er te kunnen jagen, red.). Die hebben met een hele redactie maandenlang op dat onderwerp gezeten. En wat komt er nou uit, als je dat afzet hoe ze ervoor hebben moeten ploegen? In mijn eentje heb ik daar sowieso geen tijd voor.’

JM: ‘Als de politiek erbij is betrokken, is het makkelijker om nieuws te maken.’

SP: ‘Maar je krijgt nooit het hele plaatje. Neem de begroting van de koning. Er wordt een op het oog heel duidelijk staatje geleverd, maar dan blijkt ineens dat er ook nog geld komt van Defensie en van Binnenlandse Zaken… Ik ben er wel eens met een Kamerlid ingedoken, maar dan nog krijg je het niet eruit gepeuterd. De koning heeft bijvoorbeeld jaarlijks 5 miljoen om aan onkosten te besteden, zonder bonnetjes te hoeven overleggen. Misschien doet hij dat heel netjes, maar we wéten het niet.’

De koning zou weer een rol moeten spelen bij de formatie van kabinetten

PKB: ‘De vraag is of de vorige formatie zo lang duurde omdat hij er niet bij betrokken was.’

SP: ‘Daar kun je een mening over hebben maar dat is niet aan ons. Vanuit democratisch opzicht is het niet te verkopen, punt. Of het beter zou werken? Misschien wel, ik heb geen idee.’

JM: ‘De koning heeft lang geleden zelf eens gezegd dat hij tegen een uitholling van zijn ambt is, en dat hij niet alleen een ceremoniële functie wil vervullen. Maar ik geloof dat hij zich verzoend heeft met feit dat hij niet bij formaties betrokken is.’