website over journalistiek

x

Villamedia heeft een app

 

Exclusieve inhoud Sluiten

Een NVJ-lid heeft dit artikel met je gedeeld. Gratis een maand alles lezen? Klik hier.

Een NVJ-lidmaatschap geeft je recht op:

  • Persoonlijk advies
  • Juridisch advies & rechtsbijstand
  • Perskaart
  • Korting op cursussen
  • Villamedia magazine

Word lid Verder lezen

Oud-hoofddemograaf Jan Latten: ‘Maak van bevolkingspolitiek geen taboe-onderwerp’

Raymond Krul — Geplaatst op woensdag 14 november 2018, 10:25

Jan Latten

Jan Latten - © Duco de Vries

Opinie Hij zette het – volgens sommigen gevaarlijke – thema van bevolkingspolitiek weer op de agenda. Jan Latten was altijd de demograaf van het CBS, maar nu is hij vrijdenker. Hij vindt dat de journalistiek een onderwerp als bevolkingsgroei wel wat rationeler zou kunnen benaderen.

Hij heeft de tel niet bijgehouden, maar Jan Latten (66) moet gedurende zijn loopbaan bij het Centraal Bureau voor de Statistiek – door hemzelf steevast aangeduid als ‘het bureau’ – duizenden interviews gegeven hebben. In 1981 begon hij bij het CBS, in juni van dit jaar nam hij afscheid. Ja, hij stopte bij het CBS, maar dat betekent niet dat hij nu plaatsneemt achter de geraniums. ‘ik dacht: blijf ik nog een aantal jaar hetzelfde doen of ga ik meer mijn vrije geest gebruiken. Ik heb voor het laatste gekozen en het voelt fantastisch.’

Toen Latten in 1981 begon bij het CBS, bestond er nauwelijks zoiets als woordvoering. Latten: ‘Op de een of andere manier trok ik journalisten aan, want ze wisten me steeds vaker te vinden. Ik durf wel te zeggen dat het bureau door mij inzag dat het zinvol is om te vertellen wat je doet. Ik vond ook dat de mensen die we voor enquêtes ondervraagd hadden, moesten terugkrijgen wat ze verteld hadden. Daarom deed ik ook interviews met Margriet en Libelle, nou dat vond men in die tijd echt niet de doelgroep voor statistiek. Maar ik zei: mensen hebben er recht op, hup naar buiten met die informatie. Want wat heeft het anders voor nut om onderzoek te doen? Opbergen in een la heeft geen zin. Ik heb al die jaren prettig samengewerkt met de journalistiek. Het kwam zelden voor dat journalisten onze cijfers verkeerd interpreteerden of grote fouten maakten.’

Randje
Het CBS is van de cijfers en de statistieken, de interpretatie daarvan liet de organisatie aan anderen over, waaronder de media. Door zijn woordvoering gaf Latten het in en in neutrale CBS een kleurrijke smoel. Dat kwam niet alleen door zijn herkenbare Limburgse tongval. Bij Latten had je soms het gevoel dat je zijn eigen mening tussen de regels door kon lezen. ‘Ik begreep dat we als CBS de cijfers niet konden interpreteren, maar ik probeerde wel altijd tot het randje te gaan. Waarom? Omdat ik een hekel heb aan cijfers die niets zeggen. Reken het dan niet uit, denk ik dan. Als je een bepaald fenomeen hebt gemeten of je ziet iets, dan vind ik dat je daarover moet kunnen nadenken; wat zou er kunnen gebeuren nu je dit weet? In de wetenschap noemen we dat hypothesevorming en ik hou ervan. Voor het CBS ging dat logischerwijs te ver. Ik zocht die rand op, maar ben er volgens mij nooit echt overheen gekukeld.’

In 2004 werd Latten, naast zijn baan bij het CBS, hoogleraar aan de Universiteit van Amsterdam. In die functie had hij meer vrijheid, al leidde dat soms tot misverstanden. ‘Ik sprak een keer als hoogleraar in Limburg. Het ging over de toenemende verschillen tussen de stedelijke gebieden van de Randstad en het platteland aan de randen van het land. In steden is het vertrouwen onder mensen veel groter dan in de landelijke gebieden. Mijn boodschap was dat je daar iets aan moest doen, anders bestaat het gevaar dat je een soort afscheidingsbeweging krijgt. De volgende dag lees ik in De Limburger: Jan Latten van het CBS zegt dat Limburg zich wil afscheiden. Ten eerste had ik dat helemaal niet gezegd, ten tweede heb ik die journalist geen seconde gesproken. Toen brak er wel even paniek uit bij het CBS in Den Haag.’


Bevolkingsvraagstuk
Ter gelegenheid van zijn afscheid bij het CBS gaf Latten een groot interview aan Trouw. Zijn boodschap: waarom denken we in Nederland niet na over het bevolkingsvraagstuk? De bevolking dreigt de komende jaren hard door te groeien. Volgens een van de CBS-scenario’s wel naar 20 miljoen inwoners in 2050, en die groei wordt veroorzaakt door immigratie. Dat kan de sociale samenhang in gevaar brengen, aldus Latten. ‘Ik had niet verwacht dat er zoveel ophef over zou ontstaan. Bevolkingspolitiek is typisch zo’n onderwerp waarvan ik vond dat het geagendeerd moest worden, maar waarover ik me bij het CBS niet kon uitspreken. Dat ik heb wel als hoogleraar gedaan: de titel van mijn oratie uit 2004 luidde immers “Zwanger van segregatie”. Daarin wijs ik in feite op dezelfde dingen als in dat interview met Trouw. Ik dacht deze keer: er is niets veranderd, dus laten we er nog maar eens over beginnen. Het viel me wel snel op dat er een enorme focus is op de meest waarschijnlijke uitkomst van de prognose. Soms had ik de indruk dat journalisten denken dat een prognose van 18,4 miljoen, een Noord-Koreaans planningsdoel is. Maar het is niet meer dan de meest waarschijnlijke richting die met de kennis van gisteren én met grote marges wordt bepaald.’

Ongeveer tegelijk met Latten bracht publicist en collega-wetenschapper Paul Scheffer een vergelijkbare boodschap naar buiten, waardoor het thema nog meer op de agenda kwam te staan. De Wereld Draait Door besloot er aandacht aan te besteden en nodigde Latten uit voor een discussie. ‘Ik wist vooraf niet dat ik in discussie zou gaan met Prem Radhakishun, maar eigenlijk vond ik het wel leuk. Hij was erbij gezet voor de reuring en dat ging met veel poeha. Toch kon ik goed mijn punt maken. Na al die jaren weet ik dat het niet alleen om de inhoud gaat, maar ook hoe je overkomt. Ik bleef rustig, ging niet mee in de hysterie, maar probeerde juist te downsizen. Ik heb er eigenlijk wel van genoten.’

Rechts-radicaal plan

Latten kreeg ook de nodige kritiek op zijn verhaal. Bevolkingspolitiek is een gevaarlijk onderwerp dat al snel een onfrisse kant op kan gaan. Ook politiek commentatoren Joost Vullings en Max van Weezel spraken erover in hun podcast De stemming. Van Weezel: ‘Stel dat we de namen Jan Latten en Paul Scheffer zouden vervangen door Geert Wilders en Thierry Baudet. Dan zou je zeggen: dit is een rechts-radicaal plan om de islamieten de wereld uit te meppen.’

‘Ik vind dat nogal onnadenkend’, zegt Latten als reactie op Van Weezels uitspraak. ‘De vergissing van sommige journalisten is dat ze geen onderscheid maken tussen het individu en de groep. Als je je daar niet bewust van bent, is het heel makkelijk om iemand rechts-radicaal te noemen als hij waarschuwt voor bepaalde uitkomsten op macroniveau. Dan ben je niet aardig, of egoïstisch. Kijk, op microniveau wil ik iedereen die honger heeft een broodje geven. Maar kan ik dat ook in werkelijkheid realiseren? Nee. Ben ik dan kil? Nee, ik ben reëel en ik denk na over de samenleving als geheel, dat is nu eenmaal mijn rol als statisticus. Er niet over praten is in mijn ogen veel gevaarlijker. Mensen denken niet na over de spanningen die je kunt krijgen bij een ongeremde instroom van immigranten.’

Het hoofdredactioneel commentaar van NRC Handelsblad noemde het opvallend dat Latten zichzelf in het alarmistische kamp plaatst. Latten: ‘Misschien is dat wel nodig. Mijn verhaal is niet: gaat u maar rustig slapen, dan komt het vanzelf goed. Ik wil de boel een beetje wakker schudden. Dat kun je alarmistisch noemen, maar dat vind ik niet verkeerd, daar is een alarm voor. Laat eerst het alarm maar eens afgaan. Is het een vals alarm? Mooi, dan is er geen brand. Wat ik zeg is: de bevolking groeit, het kan 20 miljoen worden en het kan 16 miljoen worden. Wat het wordt, is volledig afhankelijk van het migratiebeleid – of het ontbreken daarvan. En dus moeten we als samenleving bedenken: wat willen we?’

Latten hoopt dat journalisten niet alleen voor de, zoals hij het noemt, streekromanverhalen gaan. ‘Zo zijn journalisten opgevoed, ze gaan voor mooie verhalen die veel lezers of kijkers trekken. Daarom raakt een onderwerp als bevolkingsgroei soms ondergesneeuwd. Mensen lezen liever over een pasgeboren ijsbeertje in Blijdorp dan over één miljoen extra inwoners, want daar kunnen ze zich niets bij voorstellen. Ander voorbeeld: journalisten maken een portret over een gezin dat van de grote stad naar Zutphen verhuist en schrijven: het platteland is weer helemaal in. Terwijl ik weet dat er sprake is van een grote leegloop van het platteland. Of ze maken een mooi portret van een asielzoeker die zo goed is ingeburgerd. Tuurlijk, die zijn er. Maar er zijn ook jihadisten en asielmigranten die helemaal niet goed integreren.’

Het moge duidelijk zijn dat Latten zijn rol als vrijdenker volledig heeft omarmd. Ook op Twitter (‘Heerlijk, ik zie het als mijn eigen ANP’) roert hij zich in discussies. Voorlopig gaat hij door met lezingen geven en zijn werk op de universiteit. Misschien komt er wel een boek. Koestert Latten ook politieke ambities? ‘Nee, ik ben iemand die secundair reageert, dus totaal niet geschikt voor een politiek debat. Ik ben ook geen lid van een partij, al willen mensen me graag in een hokje plaatsen. Nee, de politiek is niets voor mij, kom me maar gewoon interviewen.’     

De lessen voor de pers van Jan Latten

• Beschouw cijfers niet te veel als een vaststaand gegeven, maar neem ze als uitgangspunt voor een discussie. Cijfers zijn een poging om de werkelijkheid te vatten, ze zijn met allerlei onzekerheden omgeven.

• Publiceer over een onderwerp als bevolkingspolitiek. Het is juist gevaarlijk om het als een taboe-onderwerp te beschouwen.

• Kijk niet alleen naar individuele gevallen, maar ook naar het grotere plaatje. En ga niet alleen voor mooie streekromanverhalen.

Nog geen reacties

Om te reageren moet je een Villamedia Account hebben en moet je eerst ingelogd zijn.

Journalist van het jaar 2018

Villamedia Sluiten

Inloggen

Registreren

Vul onderstaande gegevens in voor exclusieve toegang voor NVJ-leden.