website over journalistiek

x

Villamedia heeft een app

 

Exclusieve inhoud Sluiten

Een NVJ-lid heeft dit artikel met je gedeeld. Gratis een maand alles lezen? Klik hier.

Een NVJ-lidmaatschap geeft je recht op:

  • Persoonlijk advies
  • Juridisch advies & rechtsbijstand
  • Perskaart
  • Korting op cursussen
  • Villamedia magazine

Word lid Verder lezen

‘Opinieredacties moeten beter overleggen met vakredacties’

Raymond Krul — Geplaatst in wetenschapsjournalistiek op Thursday 21 January 2016, 13:00

© Duco de Vries

Opinie In weinig landen krijgen de klimaatsceptici zoveel voet aan de grond als in Nederland. Jan Paul van Soest, adviseur op het gebied van duurzaamheid, publicist en klimaatwatcher, zocht uit hoe dat komt en schreef er een boek over, ‘De Twijfelbrigade’. De media hebben de wetenschappelijke consensus te lang genegeerd, vindt hij.

Je zou Jan Paul van Soest een halve journalist kunnen noemen. Om zijn studie (milieukunde) af te kunnen betalen, volgde hij ooit een cursus wetenschapsjournalistiek en freelancete hij een tijdje voor bladen als De Groene Amsterdammer. Inmiddels adviseert hij al jaren bedrijven en overheden op het gebied van duurzaamheid, maar nog altijd is er die drang om te schrijven. ‘Soms moet het er gewoon uit en dan is het heerlijk om achter je computer te gaan zitten en al schrijvend je gedachten te vormen.’

Zo ging het ook met zijn boek ‘De Twijfelbrigade’. ‘Ik had me beroepshalve behoorlijk verdiept in het klimaatdebat en kwam er toen achter dat het IPCC, het klimaat­panel van de VN, behoorlijk voorzichtig was met zijn voorspellingen over de opwarming van de aarde. Dat heeft ermee te maken dat het IPCC koste wat kost geen ‘overstatements’ wilde maken, want daarop word je keihard afgerekend. Tegelijkertijd zag ik dat de tegengeluiden van de zogeheten sceptici veel ruimte kregen in de media. Vreemd, vond ik, want op basis van de standaard natuurkunde die we al sinds de 19e eeuw kennen, kun je concluderen dat alle klimaatveranderingen die we nu kennen, ‘man made’ zijn. Meer dan 95 procent van de klimaatwetenschappers heeft dezelfde conclusie getrokken. De wetenschapper die dit inzicht nog kan veranderen, kan linea recta naar Stockholm om een Nobelprijs op te halen.’

Climategate.nl
Van Soest besloot de wereld van klimaatsceptici in kaart te brengen. Dat leidde tot ‘De Twijfelbrigade’, het lijvige boek dat hij in 2014 publiceerde. ‘Eigenlijk had een onderzoeksjournalist dit project moeten doen. Dat is meteen een punt dat ik graag wil maken: onderzoeksjournalisten zoeken te weinig uit waarom de mechanismen zijn zoals ze zijn, wat de bronnen van zogeheten misinformatie zijn. Wie financiert bijvoorbeeld Climategate.nl, een site van klimaatsceptici waar hard op de man gespeeld wordt en waar allerlei onzin te vinden is. En hoe zit het met de geldstromen richting de klimaatsceptische denktank De Groene Rekenkamer? In een wereld waarin iedereen een blog kan beginnen, verwacht ik van de journalistiek dat ze het kaf van het koren scheiden en in kaart brengen op welke bronnen je moet kunnen vertrouwen. Het duiden van de controverses en er een beetje boven staan, dat is belangrijk.’

Dat is des te belangrijker aangezien mensen van nature geneigd zijn in hun eigen straatje te redeneren, betoogt Van Soest. Het is een fenomeen dat in de psychologie wordt aangeduid als ‘motivated reasoning’. ‘Onbewust zoek je de argumenten die bij jouw wereldbeeld passen. Nu je op Twitter en Facebook zelf kunt kiezen wie je volgt en online zelf de blogs kunt kiezen die je wil lezen, wordt die neiging alleen maar groter. Maar als je écht wilt weten hoe het zit, moet je terechtkunnen bij betrouwbare journalisten.’

Waarmee de vraag zich opdringt of Van Soest zelf ook wel eens selectief winkelt in de bergen informatie die hij dagelijks onder ogen krijgt. ‘Natuurlijk ligt dat gevaar ook voor mij op de loer, het is iets waar je je voortdurend van bewust moet zijn. Toen ik voor mijn boek ging praten met sceptici, ben ik die gesprekken zo open en neutraal mogelijk ingegaan – ondanks de weerzin die ik aanvankelijk voelde om die gesprekken te voeren en vooral die sceptische stukken te lezen. En ik moet zeggen: ik heb ervan genoten.’

Jomanda
Lange tijd kregen de klimaatsceptici te veel ruimte in de media, vindt Van Soest. ‘Journalisten hebben de neiging om twee kanten van het verhaal te belichten. Op zichzelf is dat prima als er controverse is in de wetenschap, of wanneer er verschillende scholen zijn. Maar dat was onder klimaatwetenschappers niet het geval. Als ‘enerzijds’ wetenschappelijke geziene kul is en ‘anderzijds’ voor 95 procent onderbouwd, waarom zou je dan aandacht besteden aan die kul? Ik begreep dat niet. Als er een nieuw kankermedicijn is ontdekt, gaan journalisten toch ook niet met Jomanda-achtige figuren bellen voor een reactie?

Waarom bij dit onderwerp dan wel?’

Het heeft volgens Van Soest te maken met de sterke klimaat­sceptische lobby in Angelsaksische landen. ‘Vooral in de Verenigde Staten zijn nogal wat klimaatsceptische denktanks actief die onder andere gefinancierd worden door de olieindustrie. Via sterk ideologisch gedreven media als de tv-zender FOX News kunnen zij hun boodschap kwijt, het zijn de echokamers van dat type denken. Dat gebeurt heel slim: ze presenteren de informatie als wetenschappelijk, terwijl die allesbehalve wetenschappelijk is. Het doel is zoveel mogelijk mist te creëren zodat het lijkt of er geen wetenschappelijke consensus is.’

Geregeld sijpelt zo’n bericht van dubieuze bron door in de Nederlandse media. Van Soest: ‘Ideologisch zijn we sterk georiënteerd op Angelsaksische landen. Daarnaast spreken we in Nederland allemaal goed Engels. Het heeft ongetwijfeld ook te maken met het feit dat veel kranten en tijdschriften de afgelopen jaren hebben moeten bezuinigen. Ik verwijs in mijn boek naar ‘Flat Earth News’, het boek van Guardian-journalist Nick Davies. Hij beschrijft heel goed hoe het aantal krantenjournalisten in de afgelopen twintig jaar met tweederde is geslonken. In toenemende mate zijn journalisten afhankelijk van informatie van derden, en de tijd ontbreekt vaak om die informatie nauwgezet te controleren of om even terug te zoeken naar de oorspronkelijke bron. Het doet me denken aan zo’n spelletje wat je met kinderen speelt op een verjaardagspartijtje: je vertelt een verhaaltje aan het eerste kind in de kring en bij het laatste kind is het een heel ander verhaal geworden. Nu het economisch weer wat beter gaat, hoop ik echt dat kranten hun redacties, en dan met name de wetenschapsredactie, weer wat zullen versterken.’

Warm oktoberweer
Een ander probleem wat van Soest signaleert, is dat er met enige regelmaat artikelen op de opiniepagina’s verschijnen die daar in zijn ogen niet thuishoren. ‘Onder meer de Volkskrant heeft enkele malen een artikel van evidente flauwekulverspreiders pontificaal op de opiniepagina’s geplaatst. ‘Warm oktoberweer, maar geen opwarming’, was de kop van een van die artikelen. Het warmt helemaal niet op, kijk maar naar deze rekensom, zo was de strekking. De wetenschapsredactie was daar helemaal niet blij mee, helemaal niet toen ze gingen narekenen dat er niets van die berekening klopte. Toen heeft de opinieredactie een veeg uit de pan gekregen van de Ombudsvrouw van de krant. ‘Van de Volkskrant mag verwacht worden dat ze zo’n belangrijke discussie op kwalitatief hoogwaardig niveau begeleidt’, schreef Kranenberg.’

Een ander voorbeeld is een interview met hoogleraar Richard Tol op de opiniepagina van het AD. Kop: ‘De aarde kan best een paar graden warmer’. Van Soest: ‘Hij heeft verstand van economie, maar niet van het klimaat. Dat onzinartikel werd ook nog eens door tal van andere regionale kranten overgenomen. Een paar collega’s hebben geprobeerd om een tegenartikel gepubliceerd te krijgen, maar het AD hield de deur stijf op slot. Dat vind ik jammer.’

Van Soest pleit voor een betere afstemming tussen opinie- en vak­redacties. ‘Het klinkt heel logisch, maar blijkbaar gebeurt het lang niet altijd. Door goed af te stemmen kun je voorkomen dat je opiniepagina’s vol staan met artikelen waarvan de feiten niet kloppen. Opinieredacties moeten zich bewust zijn dat veel mensen proberen om meningen als feiten te verkopen.’

Minder invloed
Toch is het lang niet allemaal kommer en kwel wat de media presteren, vindt Van Soest. De wetenschapsredacties van Trouw, de Volkskrant en NRC leveren over het algemeen degelijk werk. En de wetenschappelijke berichtgeving op een nieuwssite als NU.nl is van goed niveau. Als Van Soest zelf wordt geïnterviewd, leest hij zelden dat zijn uitspraken verdraaid of anderszins verkeerd zijn weergegeven. ‘Ook zie je dat sinds de klimaatconferentie in Parijs de sceptici minder invloed krijgen. Dat is logisch, want geen regeringsleider die daar was, betwist nog dat de aarde opwarmt door toedoen van de mens. De sceptici hebben de hoop nog niet opgegeven, maar gelukkig wordt hun stem steeds minder gehoord. De journalistiek kan zich nu storten op de maatregelen die we nu moeten nemen, want daarover is nog genoeg discussie – ook in de wetenschap.’

De lessen voor de pers van Jan Paul van Soest
• Journalisten zouden meer onderzoek moeten doen naar de verspreiders van wetenschappelijke ‘misinformatie’. Wat is de wetenschappelijke bron van die informatie en wie zijn de financiers?
• In plaats van zelf deelnemen aan het debat zouden wetenschapsjournalisten de discussies beter moeten duiden. Wie kun je vertrouwen en wie niet? Over welke bevindingen heerst consensus en wat staat nog ter discussie?
• Opinie- en vakredacties moeten beter met elkaar overleggen, zodat voorkomen kan worden dat auteurs hun mening vermomd als feit kunnen publiceren.
• Redacties zouden hun capaciteit moeten versterken.

3 reacties

Om te reageren moet je een Villamedia Account hebben en moet je eerst ingelogd zijn.

  1. 1. Richard Tol, 22 January 2016, 07:33

    Jan Paul van Soest pleit voor gedegener bronnenonderzoek. Dat is een goede zaak. Wellicht kan de heer Van Soest zelf beginnen. Hij zegt “[Tol]  heeft verstand van economie, maar niet van het klimaat.” Het is waar dat ik op dit moment werkzaam ben als hoogleraar economie. Voorheen was ik werkzaam als hoogleraar aardwetenschappen. Ik werk al jaren op de grens van klimaat en economie, heb in economische tijdschriften gepubliceerd maar ook in klimatologische. Google Scholar plaatst mij bij de 30 meest geciteerde klimaatonderzoekers ter wereld, en ik ben al meer dan 20 jaar actief bij het Intergovernmental Panel on Climate Change. In het gewraakte interview met het AD heb ik me over de gevolgen van klimaatverandering uitgelaten, en over klimaatbeleid. Beide passen ruimschoots binnen mijn expertise.

  2. 2. Tije, 22 January 2016, 10:51

    Wat is de agenda van de heer van Soest dat hij actief pleit voor het uitsluiten van andersdenkenden van een maatschappelijk debat? Ik vind het bijzonder dat hij hier zoveel energie aan besteedt. Wat is de reden hiervoor?
    Van Soest gaat volledig voorbij aan het feit dat er wetenschap ten grondslag ligt aan de twijfel over het klimaatbeleid. Dit afdoen met een verwijzing naar wetenschapsconsensus is een zwaktebod, want tegenstrijdig met diezelfde wetenschap. Van Soest zou het demarcatiecriterium moeten hanteren voor het scheiden van zin en onzin. Voor mij is onduidelijk waarom hij op een andere manier oordeelt.
    Ik vind het zeer kwalijk dat de heer van Soest er de facto voor pleit dat iedereen voetstoots op overheidsinstanties moeten vertrouwen, voor interpretatie van wetenschap die dezelfde overheid gebruikt voor beleidsvorm. Ik vind juist dat journalisten die hierin kritisch zijn, juist een heldenverering verdienen en geen schandpaal.

  3. 3. T.E.A.J. van den Brink, 26 January 2016, 10:10

    Daar heeft hij een punt dat opinieredacties eens wat vaker te rade zouden moeten gaan bij vakredacties, ware het niet dat het leeuwendeel daarvan ook die slaapverwekkende consensus aanhangt. De manier waarop hij de wereld op zijn kop zet, daar kan ik wel om lachen.
    Door scepsis een connotatie van slechtheid te geven zet van Soest onze hele beroepsgroep aan de kant want sceptisch zijn is ons vak, toch? Vroeger heette dat: Wederhoor. Kritisch doorvragen, Fact checking. Had de auteur van dit stuk ook eens moeten doen: Knul, vraag hem nou eens uit welk peer reviewed wetenschappelijke blad hij dit beroemde ‘96%’ heeft, dan vallen de schellen je van de ogen. Journalistiek is toch echt iets meer dan zo’n zelfbenoemde nepgoeroe die over aandacht toch al niet te klagen heeft, kritiekloos te laten leeglopen. Wat een gotspe dat je niet mag twijfelen, de basisattitude van ons heilige vak, journalistiek. Nee, het is allemaal niet gemakkelijk zwart-wit. Checken jongens, checken en nog eens checken.