‘Hoe komt het dat steeds meer mensen zich verzetten tegen AI?’

Ken je het sprookjesverhaal ‘Kleren van de keizer’? (zie kader)  Straks vraag ik je om het kind te zijn uit dat verhaal, wanneer we het hebben over Generatieve AI. Maar laten we het eerst hebben over een aantal recente gebeurtenissen rondom AI die verzet ertegen toont of opwekt.

Volksvertegenwoordigers die met lasterlijke AI-beelden eigen collega’s aanvallen. NRC die - verstandig - besluit hun Stembot toch niet uit te brengen. De Autoriteit Persoonsgegevens die waarschuwt om chatbots niet te gebruiken om verkiezingsinformatie mee te verkrijgen.

Verzet tegen AI als onderwerp van de campagne van Polaroid. Tekst loopt door onder de afbeelding. Beeld Polaroid.

Iedere keer als ik de afgelopen week dacht dat dit stuk klaar was, bleek er wèèr nieuwe aanwas voor het groeiende anti-AI-sentiment. Generatieve AI-toepassingen blijken keer op keer niet aan de opgeklopte verwachtingen te voldoen. Iets waar de nieuwste campagne van Polaroid handig op inspeelt (zie afbeelding hierboven).

Inmiddels kan een nieuw zwaargewicht worden toegevoegd aan het lijstje met AI-verzetsmensen: New York Times-bestsellerschrijfster Karen Hao. Het AD kopte recent haar uitspraak: ‘Op een dag zullen mensen in opstand komen tegen AI’. De journalist, die voor haar boek ‘Empire of AI’ meer dan tweehonderd mensen sprak, waaronder huidige en oud-medewerkers van het bedrijf achter ChatGPT, is niet de enige die vermoedt dat meer mensen openlijk en actief weerstand gaan bieden aan generatieve AI-technologie. Voor het grote publiek is AI vooral generatieve AI, en dan een AI die tot uiting komt in chatbots en Google’s AI-antwoorden. Deze vorm van kunstmatige intelligentie is sinds november 2022 vrijwel blijvend in het nieuws en de toepassing ervan heeft zich ondertussen genesteld in alle aspecten van ons leven. Zo ook op redacties en in het journalistieke proces.

Waarom groeit het verzet tegen AI?
Weerstand hoort nu eenmaal bij de adoptiecyclus van nieuwe technologie. Voorbeelden zoals bovengenoemde stapelen zich inmiddels op - allemaal niet bepaald koren op de molen van Big Tech en de AI-apologeten. Hou nu nog maar eens vol dat het aan de mens of slechte prompts ligt. Het zou niet moeten verbazen dat generatieve AI niet overal voor ingezet moet en kan worden - net zoals de elektrificatie van een bad al vrij snel een slechte toepassing bleek van die destijds revolutionaire nieuwe technologie. Maar shiny new things zijn nu eenmaal onweerstaanbaar, in de 19e eeuw niet, nu niet.

Tech-journalist Brian Merchant van Blood in the Machine schrijft dat “bij iedere grote werk besparende innovatie uit het verleden, protesten ontstonden van arbeiders wiens leven erdoor verstoord werd.” Alhoewel Amerikanen snel grote woorden gebruiken, groeit openlijk onderbouwde weerstand in Nederland ook.

Europarlementariër Kim van Sparrentak roept al tijden op om ons te verzetten tegen de invloed en macht van tech- en AI-bedrijven, onder andere om verslavende en kwalijke algoritmen te verbieden. Vorige week vroeg ze burgers hun stem te laten horen voor een consultatie aan de Europese Unie. Een van de drie issues: ‘Techbedrijven moeten een zorgplicht hebben: het is aan hen om te bewijzen dat hun producten niet verslavend zijn, om hun ontwerpkeuzes uit te leggen en om ons welzijn boven winst te stellen.’

Marleen Stikker, directeur van WAAG Future Lab en professor of Practice aan de Hogeschool van Amsterdam betoogde recent met hoogleraar Daniel Mugge nog voor een andere weg met AI. Daarin lezen we dat “veel mensen AI ervaren als behulpzaam, of op z’n minst amusant. Maar gaandeweg verschralen of verdwijnen banen. Weten scholen en universiteiten zich geen raad met algoritmische taalmodellen. Worstelt de creatieve sector met kunstmatige concurrentie, van Spotify tot reclamespots. Worden sociale media overspoeld door AI-gegenereerde content.”

Wat is de gemene deler van deze om AI bezorgde mensen?
Het gaat de meeste anti-AI’ers niet zozeer om technologieangst, maar om controle over het eigen werk en leven. Het uitbesteden van creatieve, cognitieve en emotionele vermogens aan machines baart ook de academische wereld zorgen. In Nederland zijn universitair hoofddocent M. Birna van Riemsdijk en hoogleraren Iris van Rooij en Felienne Hermans vrij vocale verzetsstrijders. De laatste twee werkten, naast vele anderen, mee aan een kritische paper van computationeel cognitiewetenschapper Olivia Guest (Radboud Universiteit), met de veelzeggende titel: Tegen de onkritische adoptie van AI in academia. Daarin tonen tientallen wetenschappers de bezwaren aan die kleven aan klakkeloze bejubeling van generatieve AI in de leeromgeving en binnen het wetenschappelijk onderzoek.

Ik licht er drie uit. Beleidsmakers zien AI als een kans om kosten te besparen en efficiëntie te verhogen, wat aansluit bij een neoliberale ideologie die de afwijzing van expertise van het personeel in de hand werkt, zo stellen de auteurs. Het tweede probleem is dat onkritische adoptie van AI het kritische en zelfreflectieve weefsel van de academische wereld erodeert. Die wereld is ooit bedoeld en bedacht als een toevluchtsoord voor kennisproductie, onafhankelijk van bijbedoelingen. Derde probleem is dat AI-modellen de schijn van wetenschappelijk werk nabootsen, maar ze inherent niet bezig zijn met de waarheid, wat leidt tot een uitstorting van ongecontroleerde en overtuigend klinkende “informatie” die het ecosysteem van menselijke kennis bedreigt.

Vervang in de titel van het paper het woord ‘academia’ voor ‘journalistiek’ en je kunt niet anders dan toegeven dat wij in hetzelfde schuitje zitten.

Illustratieve noot hierbij: Toen ik - hypocrisie is mij zeker niet vreemd - NotebookLM, de Generatieve AI tool van Google vroeg om de kernbezwaren uit de paper voor me op te sommen, had ik m’n antwoord al voordat het er een genereerde. Direct onder het chatvenster staat namelijk standaard vermeld: ‘NotebookLM kan onnauwkeurig zijn. Dubbelcheck de reacties.’

Wat zijn verder zoal problemen rondom AI die verzet voeden?
Over andere problemen rondom de totstandkoming en werking van (generatieve) AI is al het nodige bekend. De klimaatimpact die AI veroorzaakt door de exorbitante hoeveelheden energie- en waterverbruik die nodig zijn om datacenters te laten draaien, AI-systemen te trainen en onze chatgesprekken mogelijk te maken. Het geestdodend, traumatiserend en onvoorspelbaar werk dat wordt uitgevoerd door de voor het Westen onzichtbare datalabelaars in lagelondenlanden onder slechte leefomstandigheden. Dan is er het issue met auteurs- en naburige rechten rondom de trainingsgrondstof voor AI-modellen - onze journalistiek inhoud, in welke vorm dan ook. Die wordt zonder toestemming (consent), zonder naamsvermelding (credit) en zonder vergoeding (compensation) toegeëigend en gebruikt door AI-bedrijven. En ook dit is nog niet alles.

Nieuwsoortige problemen die dankzij AI-gebruik ontstaan, zijn het corrigeren van werkslop - de doorgaans belabberde kwaliteit van met AI-gemaakte presentaties, teksten en code; het verleren van moeite doen om tot een goed eindresultaat te komen; het in psychose raken na urenlang begrip, aanmoediging en validatie van gevoelens door je chatbot, met al psychoses en zelfmoorden tot gevolg; het afhankelijk raken van generatieve ‘smart-’functies die automatisch ‘aan’ staan in onze software en messaging-apps, die moeilijk te deactiveren zijn. (Ik sprak onlangs een student in Leiden die een service begonnen is om vrienden en medestudenten te helpen AI uit te zetten in hun digitale leven.) Ik kan zo nog wel even doorgaan, maar de voorbeelden en redenen waardoor mensen zo hun zorgen hebben over AI-gebruik en in verzet komen, lijken me evident en volkomen legitiem.

Geraffineerd verkochte illusie van assistentie
Voor allerhande activiteiten grijpen we op deze manier klakkeloos en al dan niet vrijwillig naar AI. Zo leunen we steeds meer op de diensten en ideeën van Silicon Valley. Omdat de illusie van assistentie zo geraffineerd aan ons verkocht werd, is het verdraaid lastig om openlijk te twijfelen aan de reële waarde ervan. Ook omdat we er inmiddels flink in alle facetten van ons leven in geïnvesteerd hebben: school, hobby, vriendschap, liefde en ontspanning - niets ontkomt aan de AI-ficering. Op werkgebied lijkt het kapitaalvernietiging om al die uren aan chatconversaties, pilotprojecten met AI en prompting-cursussen als verloren te beschouwen. En als je al openlijk uitkomt voor je aarzeling of de resultaten kritisch beziet, is hoon vaak je deel, jij vervelende dwarsligger.

Beste Sacha, al een tijdje vertegenwoordig ik hier de stem van die sta-in-de-weg. Die heeft een officiële geuzennaam: de Luddiet. Dat is een in de Verenigde Staten veelgebruikte, maar onterechte belediging voor iemand die vraagtekens zet bij innovatie. Twijfelen aan technologie staat vaak gelijk aan twijfelen aan vooruitgang, en dat hebben de techies maar mooi voor elkaar gekregen. Een kritische houding is niet alleen vloeken in de kerk van de broligarchen, het wordt ronduit gezien als de houding van een onwetende, een conservatief, een showstopper. Het trucje hier is: door iemand uit te maken voor Luddiet, ze tot een groep te scharen en die belachelijk te maken, hoef je ze ook minder serieus te nemen.

Maar voor zowel de gelovige als de scepticus is het goed om te weten waar de Luddieten nu echt tegen streden. Ze waren wevers van beroep en weerden zich begin 19e eeuw tegen de komst van weefapparaten door ze te vernielen. In 1812 schreven ze een open brief om aan te geven wat zij problematisch vonden aan de inzet van de nieuwe machines: de ‘mechanismen waren schadelijk voor de gemeenschap’. Luddieten zagen hoe sociale structuren en culturele gebruiken veranderden door de industrialisatie, en hoe de aard en eer van een beroep als dat van wevers onherstelbaar werd gedegradeerd en aangetast.

Neo-Luddieten, roert u!
Fast forward naar 2025. Steeds meer mensen zien met generatieve AI hetzelfde gebeuren als wat de wevers in hun tijd ervoeren. Wij, De Nieuwe Luddieten, mogen nieuwsgierig zijn naar nieuwe technologie, maar dienen deze kritisch te benaderen. Niet zozeer op praktisch niveau, maar ook systemisch: hoe komt een technologie tot stand, en wie is ermee gediend? Tech-journalist Brian Merchant schrijft: ‘We moeten niet geloven dat nieuwe technologie een machtig instrument is om elk aspect van ons bestaan te koloniseren en te beheersen. We moeten opnieuw evalueren hoe technologie ons van dienst is, en ervoor zorgen dat alles wat we bouwen een netto positief effect heeft op het algemeen belang en niet alleen voordelig is voor een selecte groep mensen.’ Laten we ons goed realiseren dat AI geen magie of bedreiging is, maar een instrument dat door menselijke beslissingen wordt gevormd. Zonder mensen is de technologie er niet.

Het vergt morele moed om verantwoordelijkheid te nemen en de consequenties te aanvaarden die volgen wanneer je AI afwijst. Om die te krijgen, raad ik je aan om het verhaal van De Kleren van de Keizer (kader) eens te lezen. Laten we vooral van dit sprookje leren om die van AI te ontmaskeren.

Bonus-tip voor redacties en uitgevers
Herman Staal, de Ombudsman van NRC schrijft over de toekomst van diens krant en AI: ‘De redactie kan nu al nadenken hoe bij de volgende Tweede Kamerverkiezingen kunstmatige intelligentie slim gebruikt kan worden.’ Maar beste Meneer Staal, kiezen om de volgende keer (weer) niets met AI te doen, is dan ook weer een optie, toch?

Deze tekst bevat delen uit het nieuwe boek ‘Niet onze AI - voorbij de beloften van Big Tech’, van Gabriella Obispa en Laurens Vreekamp, dat 14 november 2025 uitkomt bij Van Duuren.