Vraag het Vreekamp: waarin verschillen chatbots en journalisten… straks nog?

Geef maar toe: ook jij zoekt informatie met ChatGPT. Terwijl je weet dat antwoorden niet kloppen, de opgewekte toon je irriteert, je kriegelig wordt van het kunstmatige proza en je indirect je journalistieke brood beschimmelt. Nu chatbots met redeneer-modellen tonen hoe antwoorden tot stand komen en hun bronnen delen (en volgens sommigen almaar beter worden), vraag jij je af wat nog het verschil is met journalistiek werk.

Laat me dat bij deze demonstreren. Spoiler: eenduidig antwoord is er niet, ik beschrijf alleen wat ik tegenkwam.😉

Nu chatbots onze wereld opeten, ontwikkelen we een vals verlangen naar oude zoekmachines. Graag herinner ik je aan het gemak waarmee ‘we’ anderen altijd de schuld geven van terreinverlies: in de zeroes zoekgigant Google, in de tennies socialmediaplatformen en in de huidige twisted twenties is dat AI.

Het is beter te leren dan te vrezen; chatbots staan open voor allerlei vragen, verwerken continu feedback van gebruikers, luisteren geduldig en zijn immer monter. Eigenschappen die populair maken. Niet iets waar journalisten altijd zin in hebben.

Ander perspectief graag. Of beter: geen. Ik doel op de ‘view from nowhere’: een overtuiging dat journalisten geen standpunt en oordeel hebben, dat ze neutraal zijn en objectief. Puur registreren en verslaan van wat er gebeurt. Is dat haalbaar? In het handboek ‘Elements of Journalism’ schrijven Bill Kovach en Tom Rosenstiel dat discussie hierover ‘een van de grote verwarringen is over journalistiek’. Ik googelde en beaamde: NRC’s ombudsman Sjoerd de Jong verklaarde in 2013 ‘objectieve journalistiek verre van achterhaald’. Rob Wijnberg noemde het in 2017 ‘een misleidende en gevaarlijke illusie’.

Hoe zit dat anno 2025: verandert AI ons perspectief? De Jong en Wijnberg leken het in grote lijnen eens: objectiviteit is geen doel (haalbaar of onhaalbaar) maar moet passen bij een manier van werken. Journalisten mogen dan opvattingen of meningen hebben, objectiviteit is de methode waarmee men informatie verzamelt, controleert en presenteert. De nieuwste generatie chatbots doen precies dit: expliciteren hun stappen, tonen hun bronnen. Net als goede journalistiek zijn ze daarmee controleerbaar.

Ergo, chatbots zijn objectief. Nee. Onderzoekers van Universiteit Gent toonden aan dat ideologieën doorschemeren in onderliggende taalmodellen. ‘Die worden niet alleen beïnvloed door de geopolitieke regio van de makers; zelfs binnen de VS springt Google’s Gemini eruit als bijzonder voorstander van progressieve maatschappelijke waarden.’ OpenAI verwijderde onlangs juist de vermelding dat hun taalmodellen ‘politiek onbevooroordeeld’ moeten zijn. ‘Zoals vaak bij techneuten begrijpt OpenAI niet wat een politieke keus is en wat niet’, schrijft VU-wetenschapper Felienne Hermans, ‘maar verschuilt het zich achter het boetevrije schild van de ingenieur: “wij maken alleen dingen, mensen kiezen zelf wat ze ermee doen”.’

Botbouwers lijken hiermee op voormalig hoofdredacteur Marcel Gelauff van het NOS Journaal. Die zei in 2017: ‘Wij willen geen standpunt over het nieuws innemen. Wij willen dat ons publiek een standpunt over het nieuws inneemt.’ Het triggerde Wijnberg tot eerdergenoemd betoog met alarmistisch einde: ‘geen standpunt innemen betekent niet alleen dat je een spreekbuis bent van de macht, maar ook een kruiwagen van de leugen’.

Bepaal nu hoe chatbots omgaan met de vuistregels die Kovach en Rosenstiel opstelden voor objectief journalistiek handelen: 1. Voeg nooit iets toe dat er niet was; 2. Bedrieg je publiek nooit; 3. Wees zo transparant mogelijk over je methode en motieven; 4. Vertrouw op je eigen, primaire verslaggeving; 5. Wees bescheiden.

Iskander, wat stellen we vast?

Laurens Vreekamp is oprichter van de Future Journalism Today Academy en mentor bij het Stimuleringsfonds voor de Journalistiek. Heb je een vraag voor Laurens? Mail naar: info@laurensvreekamp.nl