Neem culinaire journalistiek serieus!

Culinaire journalistiek omvat meer dan het noteren van recepten, restaurantrecensies en andere ‘culinaire’ artikelen. Van de grond tot de mond omvat culinaire journalistiek alle aspecten van voedselconsumptie. Van oudsher heeft de calvinistische levensstijl - zuinig, ingetogen en sober gedrag- in grote delen van Nederland (ofwel: boven de rivieren) een lastige relatie met uitbundigheid en luxe. Eten is om te overleven, stel je voor dat je er plezier aan kunt beleven.

Niet de glossy’s en de Margriet of de Libelle, maar met name de culinaire journalistiek in kwaliteitsmedia vormt een weerspiegeling van de Oudhollandse volksaard. Inmiddels zijn de oesters en champagne in ons land niet meer aan te slepen en zijn er meer dan 100 Nederlandse sterrenrestaurants - in Europees verband (na Luxemburg, Zwitserland, België en Frankrijk) staan we op de vijfde plaats. Desalniettemin maakt, wanneer het over culinaire aangelegenheden gaat, een schuldgevoel of een moraliserende of afwijzende houding zich van menig eindredacteur meester. Maar wanneer meer of minder bekende auteurs hun gastronomische uitspattingen in boekvorm publiceren, dan verdwijnt deze houding meestal als sneeuw voor de zon en worden recensies geplaatst.

De ontkenning en onderwaardering van onze eetcultuur die zit ingebakken in onze volksaard is eigenlijk nergens voor nodig. Sterker, onze schaamte is niet gebaseerd op feiten, maar berust grotendeels op fabeltjes. In de Gouden Eeuw was Holland oppermachtig en rijk, en waar rijkdom is wordt goed gegeten. Menig buitenlander schreef er enthousiast over naar huis, de vele typisch Hollandse stillevens, keukentaferelen, ontbijtjes, banketjes en schuttersmaaltijden waar buitenlanders zich graag aan vergapen, maar ook zeventiende en achttiende-eeuwse kookboeken zijn het levende bewijs van een hoogstaande en verfijnde eetcultuur. Kortom, het schuldgevoel, en de moraliserende of afwijzende houding, inzake eten en drinken is ons aangepraat. In de zeventiende eeuw gebeurde dat stelselmatig vanaf de kansel (waar protestantse predikanten fulmineerden tegen culinaire uitspattingen) en tegenwoordig bestaan nog steeds apostelen die hetzelfde beweren. Internationaal vormen we een grote uitzondering, want in de meeste landen is de bevolking weldegelijk trots op de eigen eetcultuur; uiteraard worden provinciale en nationale gerechten niet onder het tapijt weggemoffeld.

Van recepten voor uien tot achtergrondartikelen, vanzelfsprekend krijgen lezers van buitenlandse kranten en tijdschriften als Le Figaro, The Guardian, Financial Times, The New Yorker en New York Times serieus leesvoer voorgeschoteld. Op deze redacties wordt culinaire journalistiek gezien als een serieuze aangelegenheid. Als volwaardig onderdeel van cultuur wordt in de lengte en de breedte gedegen aandacht aan allerlei aspecten van voedselconsumptie besteed. Recepten voor uien worden niet gepubliceerd als trivialiteit of vanuit een schaamtegevoel, maar met een elan en ongekunsteldheid die je in Nederlandse kwaliteitsmedia niet of nauwelijks aantreft. En dat ze in het buitenland serieuzer omgaan met culinaire journalistiek is een feit, want voor trends en ideeën kijken vaderlandse redacties graag naar het buitenland. Dus worden de succesformules van culinaire bijlagen en artikelenseries gekopieerd. Neem literatuur, muziek en kunst: veel buitenlandse uitingen van cultuur worden niet voor de Nederlandse lezer geschikt geacht, maar inzake culinaire journalistiek wordt niet of nauwelijks nagedacht.

De stelselmatige ontkenning van typische aspecten van de vaderlandse eetcultuur heeft meer schade toegebracht dan waardering opgeleverd. Hebben we niet jarenlang buitenlandse keuken omarmt, en bijvoorbeeld de Franse gastronomie en keuken de hemel in geprezen? De belangstelling is zienderogen gegroeid en ook al beschikken redacties steeds vaker over hoogopgeleide specialisten: het is maar levensstijl niet waar… en daarover denken hoofdredacties van kwaliteitsmedia hier niet of nauwelijks na. Een eigen visie ontbreekt, al jaren klagen culinaire journalisten hier steen en been dat vakinhoudelijk niet of nauwelijks met ze wordt gepraat.

Inmiddels heeft de aandacht van de culinair journalistieke aandacht zich verschoven van Frankrijk, lang de culinaire grootmacht, naar Groot-Brittannië en de Verenigde Staten. De Britse en Amerikaanse keukens stonden jarenlang uiterst slecht aangeschreven, er werd niet of nauwelijks naar die landen omgekeken. Ondertussen waait iedereen blindelings met de mode mee, en wordt niet of nauwelijks serieuzer gekeken naar onze geheel eigen en eigenwijze mediakeuken. Waarom buitenlandse mediaformules kopiëren? Bovendien geldt: voor hoeveel lezers van kwaliteitsmedia is de Engelse taal nog een drempel? Is het voor de hoogopgeleide, vaak ook culinair geïnteresseerde, niet redelijk eenvoudig om via mobiele applicaties en internet, zijn of haar weg naar het buitenland te vinden?

De feestdagen staan weer voor de deur dus staan de weekendbijlagen inmiddels vol met culinaire aangelegenheden. De redacties hebben ongetwijfeld hun best gedaan om zich van de damesbladen en glossy’s te onderscheiden, maar bezorgen de lezer niet altijd een feestgevoel. Volkskrant Magazine spant daarbij de kroon, over de inhoud en verpakking is niet serieus nagedacht. Behalve op een krampachtige manier gebracht, slaat het Magazine de plank volledig mis. Op de redactie heeft bijvoorbeeld niemand zich afgevraagd: is Nigella Lawson eind 2012 echt nog een cover (24-11) waard? In de jaren 2000 was de Britse weliswaar razend populair, maar tegenwoordig is Nigella veel eerder een merk dan een kookgodin. Tel daarbij dat celebrity status verblind. Niet gehinderd door een culinaire achtergrond, wordt door de interviewer klinkklare onzin opgetekend uit de mond van de goddelijke huisvrouw.

Een compliment verdient het Parool Magazine, dat op dezelfde dag verscheen; van Sinterklaas, Kerst op zijn Grieks tot de Oliebollenhel, een artikel over de jaarlijkse wederkerende goede voornemens, en met de economische crisis als uitgangspunt, krijgen lezers tips, recepten, artikelen en bijpassende fotografie aangereikt.

Rest de vraag hoe de NRC hoofdredactie in de zaterdagkrant een weekendgevoel met meer diepgang wil combineren. Hebben de ambities kans van slagen zonder enige vorm van culinaire investering? Want ook de bijlagen van het NRC onderscheiden zich maar amper van de rest, en getuigen niet van enige hoofdredactionele visie. Gezellig geklets in een intellectuele verpakking, wordt verward met culinaire journalistiek. Met het oog op oud en nieuw, en goede voornemens die na het schransseizoen worden gemaakt, wordt het nieuwe jaar hopelijk ingeluid met kwalitatief hoogwaardigere culinaire journalistiek.

Karin Vaneker schrijft sinds 1999 artikelen in een groot aantal Nederlandse kranten, tijdschriften en vakbladen zoals de HP/de Tijd, Het Parool, Intermediair, Nieuw Israelitisch Weekblad, Bouillon!, Traditie en Misset Restaurant.