word studentlid

— maandag 26 februari 2024, 15:08 | 0 reacties, praat mee

‘Media hadden aanjagende en onthullende rol in fraudebeleid en toeslagen’

‘Media hadden aanjagende en onthullende rol in fraudebeleid en toeslagen’
Michiel van Nispen , voorzitter van de parlementaire enquete Fraudebeleid en Dienstverlening, en Martin Bosma, Tweede Kamervoorzitter, tijdens de presentatie van het rapport van de parlementaire commissie. - © Robin Utrecht/ANP

In de totstandkoming en de uitvoering van de toeslagenaffaire hadden media een ‘aanjagende en onthullende rol’, zo concludeerden de leden van de parlementaire enquête naar de toeslagenaffaire in het rapport ‘Blind voor mens en recht’ (.pdf) dat maandag gepubliceerd is. Laatste wijziging: 26 februari 2024, 15:34

Wouter van Atteveldt, hoogleraar politieke communicatie aan de Vrije Universiteit in Amsterdam, verklaarde tegenover de leden van de enquêtecommissie dat de toon in de Tweede Kamer vanaf de jaren ’90 ‘verhardt’ is en hoe dit navolging kreeg in de media.

‘Elke piek in de mediaberichtgeving over de sociale zekerheid [gaat] gepaard met de discussie over fraude en altijd specifiek over herkomstlanden.’ Voorbeelden daarvan zijn te vinden in de berichtgeving over ‘aanhoudende problemen rond kinderbijslag en bezit in het buitenland’, met als voorbeeld de affaires die later de ‘Bulgarenfraude’ (2013) en de ‘Polenfraude’ (2017) zijn gaan heten.

In 1992 zei voormalig burgemeester van Rotterdam Bram Peper tegen Het Parool dat in zijn stad ‘busladingen vol mensen uitkeringen komen halen’ om hiermee ‘terug te keren naar Turkije’. Daar blijft het niet bij. In 1998 kopte het AD: “Turken frauderen met kinderbijslag; Mogelijk miljoenen guldens te veel uitgekeerd”.

Aan het begin van de eenentwintigste eeuw speelt er een conflict met de Marokkaanse staat over uitkeringsgerechtigden die misbruik maakten van die uitkering. De Telegraaf kopte op 18 maart 2001 (‘met chocoladeletters’): “BIJSTANDSFRAUDE MAROKKANEN: HUIZENBEZIT IN GEBOORTELAND”.

Uit onderzoek van de enquêtecommissie, dat de media-aandacht naar ‘hard fraudebeleid’ in kaart bracht, blijkt dat veel mediagolven rondom sociale zekerheid ‘gelieerd zijn aan buitenlanders of Nederlanders met een migratieachtergrond, waarbij “fraude” vooral wordt geassocieerd met doelgerichte en bewuste overtredingen om er zelf beter van te worden.’

‘Sociale zekerheid is synoniem geworden met fraude’
Gijs Hederscheê, oud-journalist van de Volkskrant en het FD, zei tegenover de commissie: ‘De laatste twintig, dertig jaar lijkt sociale zekerheid synoniem geworden te zijn met fraude. Als het over sociale zekerheid gaat, gaat het over fraude.’

In de loop der decennia is de opinie rondom het thema bijstand flink gedraaid, ziet Hederscheê. Bij de invoering van de AOW in 1956 waren er uitkeringsgerechtigden die het geld dat zij aan het einde van de maand overhielden terug wilden storten aan de staat.

‘Het wordt dus niet meer als een verworvenheid gezien dat wij in staat zijn om mensen die door het ijs zijn gezakt, een inkomen te verschaffen waarmee ze een menswaardig bestaan kunnen leiden. Nee, het zijn profiteurs.’

Uit onderzoek van de VU blijkt daarnaast dat misstanden zoals de eerdergenoemde Bulgarenfraude meer aandacht krijgen in ‘wetgevingstrajecten’ dan andere zaken.

Bij het UWV ontstond er na de onthullingen rondom de ‘Polenfraude’ forse druk vanuit de politiek om deze vorm van fraude tegen te gaan, terwijl de directeur van de dienst benadrukte dat het in dit geval om ‘een redelijk klein aantal mensen ging en over een redelijk klein bedrag’.

Tegelijkertijd hadden media een belangrijke rol in het aankaarten van zaken die wél echt fout gingen, zoals de toeslagenaffaire. Al vanaf 2007 was intern bekend dat ‘de problemen bij de Belastingdienst oplopen en hoe mensen daarvan het slachtoffer worden’, maar de regering verwijst naar problemen na herhaaldelijke vragen als ‘incidenten’ of ‘kinderziekten’.

Maar de berichtgeving is, in het begin mondjesmaat. Nadat de Nationale Ombudsman in 2017 haar onderzoek ‘Geen powerplay maar fair play’ over de misstanden rondom de kinderopvangtoeslag publiceert, wordt er slechts mondjesmaat over de zaak bericht. Als de advocaat van de betrokken ouders, Eva González Pérez, zich meldt bij de Volkskrant, besluit de krant het verhaal te negeren.

‘De Volkskrant denkt dat deze zaak op zichzelf staat en niet veel toevoegt aan hun eerdere verhaal en doet er vervolgens niks mee. Zij zien op dat moment de omvang en de ernst van het probleem niet.’

In maart 2018 wijdt Nieuwsuur wel een item aan de zaak. De zaak gaat pas schuiven als Jan Kleinnijenhuis van Trouw zich er vanaf september 2018 tegenaan bemoeit. ‘Hij neemt contact op met González Pérez en besluit een rechtszaak van de advocaat bij te wonen, waarin hij met eigen ogen constateert hoe de Belastingdienst belangrijke stukken achterhoudt voor de rechter.’

Kort nadien voegt Pieter Klein van RTL Nieuws zich bij Kleinnijenhuis en zij weten via Wob-verzoeken informatie boven water te krijgen. Dit leidt tot berichtgeving in andere media én tot Kamervragen.

Zo concludeert de commissie: ‘Door de ruimte en mogelijkheden die de redacties hier hebben gegeven aan onderzoeksjournalisten, de interactie en het samenspel van journalisten met een advocaat, een klokkenluider en vasthoudende Kamerleden, die mensen constant in beeld hadden komt het toeslagenschandaal uiteindelijk boven tafel.’

Tegelijkertijd zegt commissievoorzitter Michiel van Nispen maandagmiddag tegenover persbureau ANP dat het ‘niet makkelijk was om in het parlementaire-enquêterapport ook de pers als speler in fraudeschandalen te noemen en kritisch te zijn op de media’.

‘U mag best weten: het is best spannend om ook kritisch te zijn op journalisten. Journalisten controleren ons, en wij controleren meestal geen journalisten. Zo hebben wij dat in onze rechtstaat natuurlijk niet georganiseerd.’

Tip de redactie

Logo Publeaks Wil je Villamedia tippen, maar is dat te gevoelig voor een gewone mail? Villamedia is aangesloten bij Publeaks, het platform waarmee je veilig en volledig anoniem materiaal met de redactie kunt delen: publeaks.nl/villamedia

Praat mee

Colofon

Villamedia is een uitgave van Villamedia Uitgeverij BV

Uitgever

Dolf Rogmans

Postadres

Villamedia Uitgeverij BV
Postbus 75997
1070 AZ Amsterdam

Bezoekadres

Johannes Vermeerstraat 22
1071 DR Amsterdam

Factuurgegevens

Villamedia Uitgeverij BV
Johannes Vermeerstraat 22
1071 DR Amsterdam

Contact

redactie@villamedia.nl

Redactie (tips?)

Chris Helt, hoofdredacteur

Marjolein Slats, adjunct-hoofdredacteur

Linda Nab, redacteur

Lars Pasveer, redacteur

Trudy Brandenburg-Van de Ven, redacteur

Rutger de Quay, redacteur

Sales

Sofia van Wijk

Emiel Smit

Teddy van der Laan

Webbeheer

Marc Willemsen

Vacatures & advertenties

vacatures@villamedia.nl

Bereik

Villamedia trekt maandelijks gemiddeld 120.000 unieke bezoekers. De bezoekers genereren momenteel zo’n 800.000 pageviews.

Rechten

Villamedia heeft zich ingespannen om alle rechthebbenden van beelden en teksten te achterhalen. Meen je rechten te kunnen doen gelden, dan kun je je bij ons melden.