website over journalistiek

x

Villamedia heeft een app

 

Exclusieve inhoud Sluiten

Een NVJ-lid heeft dit artikel met je gedeeld. Gratis een maand alles lezen? Klik hier.

Een NVJ-lidmaatschap geeft je recht op:

  • Persoonlijk advies
  • Juridisch advies & rechtsbijstand
  • Perskaart
  • Korting op cursussen
  • Villamedia magazine

Word lid Verder lezen

Journalisten opgelet: vonnissen zijn nog veel te vaak geanonimiseerd

Peter Olsthoorn — Geplaatst in Journalistiek op maandag 4 juni 2018, 13:49

De rechtszaak over zeilmeisje Laura. Daarbij werd haar privacy juist niet beschermd.

De rechtszaak over zeilmeisje Laura. Daarbij werd haar privacy juist niet beschermd. - © Foto: ANP / Marco de Zwart

Slaat het anonimiseren in vonnissen door ten koste van maatschappelijk relevante openbaarmaking? Professoren en journalisten vinden van wel. De rechtspraak zelf eigenlijk ook: ‘Het is goed dat de journalistiek dit debat aanzwengelt.’

Dit laatste zegt – verrassend - Barbara den Uijl, senior woordvoerder en coördinator externe communicatie bij de Raad voor de Rechtspraak in Den Haag. Zij durft vraagtekens te plaatsen bij de toepassing van de vergaande anonimiseringsrichtlijnen van de rechtspraak en, mede daardoor, beperkte openbaarmaking.

Folkert Jensma, belangrijkste juridische journalist bij NRC, beaamt het belang. ‘Ik had me nooit zo in deze kwestie verdiept, maar dit is een zeer relevant thema. Qua publicatie van vonnissen is de openbaarheid van rechtspraak een fictie. Journalistiek onderzoek is dan niet mogelijk, ook niet vergelijkend dataonderzoek.’

Waar gaat het over? Tekortschietende online openbaarheid van de Nederlandse rechtspraak als gevolg van drie oorzaken die met elkaar samenhangen: (1) te vergaande regels voor anonimisering van vonnissen die (2) in de praktijk vaak verschillend en triviaal worden toegepast en (3) tijdrovend zijn waardoor uitspraken laat of helemaal niet online komen.

Het is voor journalisten niet zelden een mijl op zeven om vonnissen te verkrijgen. Om twee redenen: veel vonnissen komen niet online. Vervolgens slaagt het opvragen vanuit een papieren archief vaak alleen bij de betreffende rechtsinstantie en met vermelding van zaaknummers. Op naam zoeken mislukt door willekeur: de ene voorlichter speurt urenlang naarstig om te helpen, de ander begint er niet eens aan.

Zo stuurt de voorlichtster van de Hoge Raad op verzoek wel geanonimiseerde uitspraken van gevraagde bedrijven en heft dus – geestig - automatisch de anonimiteit op. Maar dat gebeurt impliciet. 

Zelfs bedrijven staan vaak geanonimiseerd op Rechtspraak.nl. Bijvoorbeeld Pretium Telecom dat veelvuldig media daagde. Ook vonnissen van bijvoorbeeld Novum Nieuws staan in de strafzaken tot aan de Hoge Raad en de civiele zaak van het ANP geanonimiseerd op Rechtspraak.nl, of zijn niet meer te vinden bij de gerechtshoven.

Er zijn meer voorbeelden. Zo zijn in dit recente vonnis over TV Media Partners pardoes bijna tweehonderd namen van eisende bedrijven in een civiele zaak geanonimiseerd. ‘Dit gaat echt veel te ver. Ik kan geen goede reden bedenken om hier de bedrijfsnamen te schrappen’, zegt Gerrit-Jan Zwenne, hoogleraar Recht en Informatiemaatschappij van Universiteit Leiden.

‘Als hoofdregel zouden alle gerechtelijke uitspraken openbaar moeten zijn, en anonimiseren de uitzondering. Bijvoorbeeld bij vonnissen en arresten in straf- en belastingzaken en zaken met minderjarigen, zegt Zwenne. Die dit met collega’s Laurens Mommers en Bart Schermer uitgebreid beargumenteerde in het artikel ‘Het best bewaarde geheim van de raadkamer’ uit 2010. Over de ontoegankelijkheid van de rechtspraak’.

Toen werd 1,5 procent van de jaarlijks 2 miljoen vonnissen gepubliceerd, nu nog steeds minder dan 3 procent. Een ‘drama’ en principieel kwalijk, zegt Zwenne. ‘Het is de rechtspraak zelf die bepaalt wat beschikbaar komt. Het duidt er niet op dat de rechtspraak de openbaarheid graag wil dienen. En uit oogpunt van maatschappelijke en wetenschappelijke controle is dit ongewenst.’

Eigen vlees
Eigen vlees selecteren voor keuring vindt Zwenne verwerpelijk. Immers, op zijn minst wordt de schijn gewekt dat Nederlandse rechtspraak zich aan controle onttrekt, en dat doet af aan het vertrouwen. Europese rechters maken al hun uitspraken openbaar.

Niet enkel tasten journalisten met casussen in het duister, ook zijn rechtbanken en individuele rechters nauwelijks te vergelijken en controleren. ‘Niet goed voor rechts- en andere wetenschappen’, vindt Zwenne.

In 2006 concludeerde de Commissie-De Meij al dat alle rechtspraak openbaar moest worden, voortvloeiend uit Art. 21 van de Grondwet over openbaarheid van de rechtspraak. Het openbaar voorlezen volstaat allerminst. En in de praktijk gebeurt dat ook vaak niet.

De commissie, maar eerder ook Gerard Schuijt in 2004, en later Zwenne in 2010, wezen op de ‘absurditeit’ die het gevolg is van anonimiseren. Een voorbeeld daarvan is het ‘zeilmeisje’ Laura Dekker: [minderjarige] die bij beschikking van 30 oktober 2009 onder toezicht gesteld is omdat zij van plan is een solozeilreis rond de wereld te gaan maken.

Richtlijnen
Het anonimiseren gebeurt aan de hand van de Anonimiseringsrichtlijnen opgesteld door de rechtbanken zelf. In 2013 is aan de richtlijnen voor rechtbanken het nodige aan regels toegevoegd. Zo ontspringen bedrijven de vermelding van hun naam bij publicatie van bestuurlijke boetes. Verenigingen, maatschappen en kleine Vof’s vallen ook onder de anonimisering.

In december 2017 zijn de regels nog verder aangescherpt: bij aangevraagde verklaringen voor faillissement en uitstel van betaling worden bedrijfsnamen niet eens meer genoemd. Ook gebieden deze Anonimiseringsrichtlijnen om in belastingzaken de gegevens van rechtspersonen uit te stuffen, evenals gegevens van banken, verzekeraars, brancheorganisaties en zelfs beursgenoteerde bedrijven, als zij ‘belanghebbende’ zijn.

En ook in de regels: In strafrechtelijke uitspraken worden gegevens van rechtspersonen die verdacht zijn geanonimiseerd, ‘met uitzondering van bedrijven die een monopoliepositie hebben’.

Jensma van de NRC: ‘Voor privépersonen vind ik anonimiseren terecht, ofschoon ik zelf weleens smokkel door gebruik van een volledige voornaam. Voor rechtspersonen zie ik daartoe geen reden. Met uitzondering van het fiscale bestuursrecht waarin de zaken zélf niet openbaar zijn vanwege concurrentiegevoeligheid.’

Journalisten zien het anonimiseren ook regelmatig fout gaan, soms tot hun geluk. Jensma: ‘Griffies vergissen zich geregeld en laten nog wel eens een naam staan. En die worden daar dan weer op geattendeerd, grappig genoeg, vaak in het openbaar via Twitter.’

De woordvoerder van de Autoriteit Persoonsgegevens (AP) bevestigt dat bedrijven geen recht op privacybescherming hebben: ‘Ook de nieuwe AVG is alleen van toepassing op de verwerking van gegevens over natuurlijke personen. Gegevens over organisaties zijn géén persoonsgegevens, behalve wanneer de organisatie vereenzelvigd kan worden met een natuurlijke persoon. Zo zegt de omzet van een eenmanszaak iets over het inkomen van de eigenaar van de eenmanszaak.’

De AP kan een instantie echter niet aanpakken vanwege (te) ruim toepassen van privacyregels zoals met anonimiseren op Rechtspraak.nl. De AP is er voor bescherming van de privacy, openbaarheid is niet haar zorg. Daarvoor kennen we in Nederland geen orgaan, alleen een manke wet. En de Wet openbaarheid bestuur geldt niet voor rechtspraak.

Wat is de motivatie voor de Raad voor de Rechtspraak? Barbara den Uijl: ‘Er zijn genoeg landen waar uitspraken altijd volledig openbaar zijn. Het zou interessant zijn om na te gaan of Nederland daarin niet te voorzichtig is. Dat is ook het dilemma waar wij vaak als communicatiemensen tegenaan lopen. Ik kan journalisten en de NVJ alleen maar aanmoedigen om daar eens kritisch naar te kijken.’

De NVJ gaat graag in op de aansporing van Den Uijl. Secretaris Thomas Bruning:  ‘Rechterlijke uitspraken vormen een belangrijke bron voor journalisten, dus beperkingen in toegankelijkheid moeten minimaal zijn. Het anonimiseren van bedrijfs- en persoonsgegevens maakt het voor journalisten veel complexer om succesvol hun onderzoekswerk te doen. We zijn blij dat de woordvoerder van de Raad voor de Rechtspraak het debat met de journalistiek hierover wil aangaan’, aldus Bruning.

Politici: alles is toch openbaar?

Zoals bij eerdere pleidooien voor openbaarheid reageren politici lauw. Zelfs nu de Raad voor de Rechtspraak zelf twijfels uit of ze wel op de goede weg zit. D66, een partij die vaak pal staat voor openbaarheid, zegt bij monde van Kamerlid Maarten Groothuizen op de vraag of alle vonnissen online moeten komen.

‘Dit is waar de rechtspraak naartoe wil en gebeurt al zoveel als mogelijk. Het blijft een afweging tussen twee grondrechten, transparantie versus privacy. Het uitgangspunt is dat een rechter in het openbaar rechtspreekt. Dit voorkomt willekeur in rechterlijke uitspraken en juist door die openbaarheid is controle ingebouwd.’

Kamerlid Foort van Oosten (VVD): ‘In principe zijn alle uitspraken in Nederland openbaar, in die zin dat deze in het openbaar worden uitgesproken zodat iedereen van de inhoud kennis kan nemen. Publicatie geschiedt meestal alleen voor zover deze juridisch relevant zijn. Vaak is er dan ook maatschappelijke belangstelling voor. Mij is niet bekend dat deze werkwijze tot problemen leidt.’

Maar lang niet alles is openbaar, en bedrijven worden onnodig geanonimiseerd? Van Oosten: ‘Het is natuurlijk prima dat de rechtspraak nog eens kritisch tegen het licht houdt of ook de juridisch en maatschappelijk relevante uitspraken gepubliceerd worden.’

1 reactie

Om te reageren moet je een Villamedia Account hebben en moet je eerst ingelogd zijn.

  1. 1. Tatiana Scheltema, 11 juni 2018, 12:27

    Opmerkelijk dat de NVJ er zo instaat; terwijl ze een maand geleden -onder auspiciën van Thomas Bruning- zélf weigerde om mee te werken aan publicatie van een uitspraak (30 maart, rechtbank Amsterdam) over een geheimhoudingsbeding van een journalist. Die zou volgens de NVJ-juriste ‘niet relevant’ zijn voor andere journalisten.