Grensoverschrijdend gedrag. ‘Niemand kan meer zeggen: bij ons gebeurt dit niet’
Na alle onthullingen over grensoverschrijdend gedrag moéten mediaorganisaties wel in de spiegel kijken. Wat doen zij om dit gedrag te voorkomen? Een vertrouwenspersoon, een HR-directeur en omroepmedewerkers vertellen hoe het, een jaar na de onthulling van BOOS over de misstanden bij The Voice of Holland, ervoor staat bij RTL, DPG Media en BNNVARA. ‘Bewustwording begint bij de top.’
Dit artikel wordt met je gedeeld door NVJ-lid Rutger de Quay. Ook lid worden?
Een tv-redacteur kijkt op de redactie porno terwijl er collega’s voorbijlopen. Een marketing-collega legt zijn hand op de bil van een redactiecoördinator tijdens een bedrijfsuitje. En een onlineredacteur krijgt stress van een chef die op onverwachte momenten kan ontploffen.
Als we het met collega’s uit de mediawereld over grensoverschrijdend gedrag hebben, horen we veel voorbeelden. Sinds de BOOS-uitzendingen over misstanden bij The Voice of Holland wordt er volop over gediscussieerd. Over sommige situaties is iedereen het eens, andere vallen in de categorie ‘grijs gebied’.
We hebben het er vaker over. Dàt is al winst. Mede dankzij de ophef, ook over DWDD en NOS Sport, komen er veel meer meldingen binnen bij vertrouwenspersonen en het meldpunt Mores.online (ruim 50 in 2021, 389 in 2022). Ook dat is volgens experts een goed teken.
We hebben het er vaker over. Dàt is al winst
We maken een rondgang langs mediabedrijven om te onderzoeken hoe ver ze zijn met het bevorderen van een sociaal veilige werksfeer. Die levert welwillende, maar ook behoedzame reacties op. ‘Waarom bel je mij?’, vraagt een hoofdredacteur argwanend. Omdat we hebben gehoord dat uw omroep voorop loopt met inspirerend beleid. Niets om argwanend over te zijn, toch?
‘De BOOS-uitzending heeft ons bewuster gemaakt’, zegt Cleo de Rooij, een van de vertrouwenspersonen bij RTL Nederland. ‘Er is meer bereidwilligheid om te praten over een veilige werkomgeving, ook wanneer het gaat om pestgedrag, intimidatie of discriminatie. Het helpt dat onze directie het onderwerp bij iedere personeelsbijeenkomst of teamdag van het management ter sprake brengt. Bewustwording begint bij de top.’
Bom
Als medewerker van de verkooporganisatie heeft De Rooij eind 2021 gereageerd op de vacature voor een vertrouwenspersoon omdat ze wilde bijdragen aan een prettig werkklimaat bij de omroep. Ze wist toen nog niet dat er niet veel later ‘een bom’ onder The Voice kwam te liggen. RTL haalde de talentenshow van het scherm en de verantwoordelijke producent ITV laat een advocatenkantoor langdurig onderzoek doen.
RTL heeft drie interne en één externe vertrouwenspersoon, meer dan voor de onthullingen van BOOS, vertelt De Rooij. ‘En we zoeken er nog een man bij.’
Inclusiviteitstrainingen, medewerkerstevredenheidsonderzoeken en een strenge gedragscode waren er ook al. Daar zijn bewustwordingstrainingen bij gekomen. Die zijn verplicht voor alle medewerkers, inclusief directie en managers. Het team van De Rooij en externe trainers geven zo’n veertig sessies per jaar. Presentatoren krijgen ook een training van het integriteitsbureau Bezemer & Schubad dat de RTL-directie adviseert. Bij hen ligt de nadruk op de vraag hoe ze beschermd kunnen worden tegen grensoverschrijdende reacties, bijvoorbeeld op de sociale media.
Ook de publieke omroepen organiseren vaker trainingen op het gebied van leiderschap en onbewuste vooroordelen. Net als RTL hebben ze zich vorig jaar aangesloten bij het meldpunt Mores.online. Gemiddeld hebben ze twee interne en externe vertrouwenspersonen aangesteld. Nieuw is het Mediapact Respectvol Samenwerken. De Publieke Omroep, RTL en andere mediabedrijven hebben dit convenant half februari ondertekend om zich gezamenlijk in te zetten voor een veilige werkomgeving, ook voor zzp’ers, gasten, cameramensen en andere medewerkers. Ze willen ervaringen delen en van elkaar leren op het gebied van training, bewustwording en verantwoording.
Geen angstcultuur
Niet iedereen zit op bewustwordingsprogramma’s te wachten. Voor onlineredacteur Indie van de Ven, die na haar stage bij 3 op Reis bij BNNVARA is blijven werken, zijn ze ‘niet echt nodig’. ‘Naar mijn ervaring hangt er op onze redactie totaal geen angstcultuur’, vertelt ze. Na de Volkskrant-onthulling over misstanden bij DWDD in oktober 2022 zijn Van de Ven en haar collega’s in gesprek gegaan met de hoofdredacteuren van BNNVARA. Die wilden weten of zij intimidatie ervaren en zo ja, of ze weten waar ze met meldingen terechtkunnen. ‘Net als veel collega’s wist ik vóór DWDD niet dat er vertrouwenspersonen zijn.’
Volgens Francisco van Jole, eindredacteur van opiniewebsite Joop.nl, is de ophef wel een eyeopener geweest voor veel BNNVARA-collega’s. ‘Het begrip angstcultuur bestond vroeger niet en wordt sinds vorig jaar pas écht aangekaart. DWDD is natuurlijk een goed voorbeeld: burn-outs werden geweten aan het harde werken en het zware programma.’ Die manier van denken komt volgens Van Jole uit de sportwereld. ‘Als je het hoogste niveau wil bereiken, moet je heel hard werken en daar veel voor over hebben, werd gedacht. Deze patronen loslaten, is een bewustwordingsproces. In de trainingen voor leidinggevenden bespraken we dat je mensen niet onder druk zet en andere meningen respecteert. We leerden ook op signalen te letten. Als iemand steeds stil is tijdens vergaderingen, wil dat misschien wat zeggen.’
Meer vertrouwenspersonen
Ook bij DPG Media (ruim tachtig titels en bijna zesduizend medewerkers) is de drempel sinds de BOOS-onthulling lager geworden om het over grensoverschrijdend gedrag te hebben, merkt HR-directeur Melanie van Hemert. Na de uitzending zijn alle leidinggevenden virtueel bij elkaar geroepen. ‘We hebben toen besproken dat niemand meer kan zeggen: bij ons gebeurt dat niet.’ DPG kwam vorig jaar zelf in de media toen bleek dat oud-directeur Jaak Smeets in 2016 was ontslagen vanwege grensoverschrijdend gedrag.
Sinds de uitzending van BOOS is het aantal vertrouwenspersonen bij het mediaconcern toegenomen - er zijn er nu vijftien, van wie twee extern. Zij zijn onlangs nog bijgeschoold. Van Hemert ziet geen toename in het aantal meldingen bij DPG-redacties als AD, QMusic, Libelle, De Gelderlander of Donald Duck. ‘De aantallen zijn op één hand te tellen en vaak niet actueel, omdat ook vroegere persoonlijke ervaringen naar boven komen.’
Onder alle DPG-medewerkers is in februari vorig jaar een ‘veiligheidsonderzoek’ gehouden. ‘Ons beeld werd bevestigd dat er vooral een grijs gebied is. Vind ik een grap leuk of niet? Werken we om een collega met een uitgebreide gebruiksaanwijzing heen of gaan we het gesprek aan?’ Deze maand wordt het veiligheidsonderzoek - met speciale aandacht voor stagiairs vanwege hun kwetsbare positie - herhaald.
Wat is de volgende stap: trainingen? Aandacht voor het onderwerp in het jaarverslag? Van Hemert zegt over dat laatste dat ‘onze prioriteit bij de medewerkers ligt en niet bij de buitenwereld. We zijn vooral bezig geweest om het gesprek over sociale veiligheid in teams te stimuleren en drempels voor bestaande “loketten” zo laag mogelijk te maken. Al durf ik dat woord na BOOS (waar Talpa-topman John de Mol meldpunten “loketten” noemde, red.) bijna niet meer te gebruiken. Dit jaar komt het thema ook terug in onze leiderschapsprogramma’s. We moeten geen BOOS of Volkskrant-onderzoek nodig hebben om het op de kaart te houden.’
WORDT ER GENOEG GEDAAN?
‘Je kunt merken dat woorden op een goudschaaltje zijn gewogen’, zegt Freek Walther, een van de vertrouwenspersonen die actief is in de media, over het artikel hierboven. ‘Het onderwerp ligt gevoelig bij journalistieke organisaties. Ik begrijp dat. Het is een proces, en een jaar is kort. Het is nogal wat, te erkennen dat grensoverschrijdend gedrag ook op jouw werkvloer voorkomt. Daar komt bij dat een aantal media-organisaties reputatieschade heeft opgelopen na alle onthullingen, soms ook door ongenuanceerde berichtgeving. Dat maakt extra voorzichtig.’
Walther is wel te spreken over alle acties die de mediaorganisaties het afgelopen jaar hebben ondernomen. Sneller en meer dan in andere sectoren, valt hem op. De mate van inspanning en het kennisniveau verschillen. Maar in vergelijking met twee jaar geleden nemen organisaties meldingen via meldpunt Mores.online bijvoorbeeld veel serieuzer, ziet hij.
In reactie op ‘vaak niet actuele’ meldingen bij DPG Media pleit Walther ervoor dat ook medewerkers met herinneringen aan nare incidenten in een ver verleden hun verhaal kwijt kunnen. Hij sprak mensen die jaren geleden zijn weggestuurd met hun klacht. Laatst hoorde hij dat een cultuurorganisatie spijt heeft betuigd over een dertig jaar oude verkrachtingszaak. ‘Voor degene die dit heeft meegemaakt, is erkenning heel belangrijk. Onderschat niet wat je dan als organisatie voor iemand kunt betekenen.’
Interne vertrouwenspersonen hebben volgens Walther een lastige positie. Hij merkt dat ze vaak niet stevig genoeg ingrijpen, omdat ze daar geen vrienden mee maken binnen de organisatie. Hij vindt het een goede ontwikkeling dat grote mediaorganisaties sinds de BOOS-onthullingen ook externe vertrouwenspersonen hebben.
Verplichte bewustwordingstrainingen, zoals bij RTL, zijn volgens de vertrouwenspersoon te overwegen. Al leidt verplichting niet automatisch tot bewustwording. Walthers bureau De Vertrouwenspersoon geeft trainingen aan leidinggevenden uit de media- en cultuurwereld. ‘Daar kan in het begin ook wat weerstand ontstaan. Maar iedereen wil er toch graag over praten.’
Wordt er genoeg gedaan? Alles afwegend is Walthers antwoord: ja. Het besef begint door te dringen hoe schadelijk ongewenst gedrag is voor de sfeer, de beleving van veiligheid op het werk, gezondheid, productiviteit en de goede naam van een organisatie. ‘Ik besef dat ik, door me overwegend positief uit te laten, een grote groep mensen tekort doe. Dat zijn de mensen die grensoverschrijdend gedrag hebben meegemaakt en hebben moeten ervaren dat organisaties hun meldingen nog helemaal niet goed hebben opgepakt. Er is nog veel te doen.’
Tim Hofman, presentator van de BOOS-uitzendingen over The Voice en Villamedia’s Journalist van het Jaar 2022, is ook om een reactie gevraagd. Hij laat weten zeer spaarzaam te zijn met uitingen over dit onderwerp.
(Jolan Douwes)
EEN ARM OM EEN COLLEGA KAN DAT WEL?
Een knuffel van een collega, vind ik dat gewenst of ongewenst gedrag? Dat ene grapje bij de koffieautomaat over mijn Brabantse tongval, geinig of kwetsend? Ligt de werkdruk te hoog in het bedrijf en tegen wie begin ik erover? Jonas Jongerius volgde een e-learning over gewenste omgangsvormen en integer handelen op de werkvloer.
De online trainingen van Van Oss & partners, het gecertificeerde opleidingsbureau tot vertrouwenspersoon, die ik volgde, bestaan uit zo’n twintig onderdelen. Er wordt onder andere ingegaan op gedragingen die vallen onder ongewenste omgangsvormen, de rol van leidinggevende hierin, en het bespreekbaar maken van grenzen op de werkvloer.
Van Oss laat weten dat ‘meerdere landelijke en Hilversume media’ deze e-learning hebben aangekocht. Er is een versie voor medewerkers en een voor leidinggevenden, die ik allebei volg. Ook een cursusaanbieder als Goodhabitz heeft online trainingen met titels als ‘ongewenst gedrag aangepakt’. Zij willen geen informatie delen over hun klantenbestand dus blijft het onduidelijk of mediabedrijven gebruik maken van deze aanbieder.
In de training voor leidinggevenden word ik geconfronteerd met cijfers van TNO, de onafhankelijke onderzoeksorganisatie die elke twee jaar de werkomstandigheden in Nederland onderzoekt. 27 procent van de ziekmeldingen is gerelateerd aan psychosociale arbeidsbelasting; factoren die stress in de arbeidssituatie kunnen veroorzaken. Ongeveer een kwart daarvan (7 procent) is direct gerelateerd aan problemen met leidinggevenden, collega’s of ondergeschikten.
Tijdens de training voor medewerkers wordt mij meteen een lastige casus voorgelegd: sla je een arm om een collega heen als hij of zij zich bijvoorbeeld verdrietig voelt? Dat kan, maar je moet je wel afvragen of dit bij de situatie past, en bij de collega, die al overvallen en kwetsbaar is. Je kan het natuurlijk ook gewoon vragen aan die persoon. Dat geldt voor alle vormen van lijfelijk contact: vraag of je collega zich er prettig bij voelt, leer ik tijdens de e-learning.
Bij de training, die ongeveer een uurtje duurt, denk ik soms wel: dit lijkt me toch logisch. Zo geeft in een animatievideo een nonchalant ogende werknemer haar collega ‘gewoon een klap of een knietje’ als het aankomt op seksuele intimidatie. Aan mij de taak om te beoordelen of de stelling ‘Elke vrouw of man is in staat zich te verweren tegen seksuele intimidatie, je spreekt gewoon iemand aan of je geeft hem/haar een klap’, waar is.
Toch zet de training, met af en toe een wel heél vanzelfsprekend voorbeeld, je aan het denken. Hoe ga je om met je collega’s, weet ik wat de rol van een vertrouwenspersoon is en grijp ik in wanneer ik merk dat mijn collega zich geïntimideerd voelt? (Maak je overigens geen zorgen om de grapjes over mijn Brabantse tongval bij de koffieautomaat, mèn vatte ze nie!).
(Jonas Jongerius)
Praat mee