website over journalistiek

Factchecken redt de democratie niet

Peter Olsthoorn — Geplaatst in Journalistiek op donderdag 14 juli 2016, 16:51

© ANP/ Remko de Waal

Opinie Kaj Leers is ‘communicatiestrateeg’. Toch verwacht hij veel van het feiten checken door journalisten tegen liegen en misinformatie met verkiezingen en referenda in Nederland. Brexit, betoogt Leers in de Volkskrant, is op leugens gebaseerd. Om zulks met de Nederlandse verkiezingen in 2017 te voorkomen, moeten media factcheckers inzetten die, bij voorkeur real-time, onjuistheden van politici signaleren.

Net als Amerikaanse media intensief doen. Leers: ‘Dan weten nieuwsconsumenten zich in ieder geval juist geïnformeerd.’

Was het maar zo! Op de eerste plaats: Amerikaanse media hebben Donald Trump ontmaskerd als meest leugenachtige en meest valse Republikeinse kandidaat ooit. Toch kozen de ‘nieuwsconsumenten’ hem. Clinton is neergezet als vrouw met een ‘moeizame relatie met de waarheid’. Zij is de populairste Democraat. Conclusie dus: degene die het meeste liegt, wordt president.

De heer Leers gaat ervan uit dat feiten in traditionele media meningen en stemgedrag van ‘de nieuwsconsument’ bepalen. De praktijk leert dat die 50 procent antistemmers zich niet laten kisten door weerlegde leugens, en de rest wellicht evenmin. Om de volgende redenen:
1. ‘Nieuwsconsumenten’ bepalen zelf wat ze prettig vinden. Wij journalisten denken vanuit aanbod: onze uitzendingen en artikelen bepalen het gedachtengoed. Reclamemensen beseffen veel beter het werkelijke effect van boodschappen dan journalisten; hersenen staan open voor welgevallige impulsen en trekken verdedigingslinies op tegen ongewenst nieuws.
2. Voor verongelijkte en verontwaardigde mensen is de leugen een prettiger bondgenoot dan ‘de waarheid’. Die laatste is bovendien te complex voor velen. De gecheckte feiten moeten passen in het frame van je kijkers, die bevestiging veel aangenamer vinden dan tegenspraak.
3. Leugens weerleggen vindt voornamelijk plaats door de elite van journalisten die voor hoog opgeleiden uitzendt en schrijft. Een groot deel van de bevolking bereiken we als journalisten niet of nauwelijks meer. Jan Roos is hun man, niet de brave factchecker.
4. Het verongelijkte smaldeel wordt een handje geholpen door tabloids als Daily Mail, waarvan de berichtgeving wordt versterkt door het rondpompen van leugens op de zogenaamde sociale media. Vermeende waarheden stutten zo gevoelens van onbehagen, per definitie ‘reëel’, zelfs als ze ongegrond zijn. Zo liep er een rechte lijn van ‘Wir schaffen das’ naar Brexit, na een ‘invasie van Polen’.

Kortom, er schijnt nogal wat licht tussen gelijk hebben en gelijk krijgen. Vertrouw niet te veel op de waarheid. Zo schrijf ik ook soms voor een Nederlandse opiniesite met rabiate meningen. ‘Collega’s’ wijzen op feitelijke onjuistheden ontaardde in de reactie: ‘Ik vind je een lul’. Let wel, dat was een hoofdredacteur, niet eens zijn ‘nieuwsconsument’.

Overigens zijn ook bij de gevestigde media de columnisten die zich baseren op onwelgevallige feiten dunner gezaaid dan degenen die hun – veelal voorspelbare – meningen baseren op het deel van die feiten dat hen goed uitkomt. Dat vinden wij journalisten ‘normaal’.

M’n pessimisme over waarheidsvinding spijt me. Maar ze is gebaseerd op onderzoek naar goed/fout oordelen na de Tweede Wereldoorlog, werken in communistisch Europa, bereikcijfers en sociale media. En al negen jaar Leugens.nl vullen, met bijvoorbeeld de feitencheck van Loes Reijmer.

Ik heb niet de illusie dat het wat uitmaakt tegenover de golf aan hele en halve misinformatie, inclusief prominente kletsshows en columns. Fantastische onderzoeksjournalistiek van Argos, NRC, Volkskrant, Zembla, RTL, EenVandaag, Groene etc. die gelukkig nog resteert, kan daar heus niet tegenop.

De geschiedenis heeft aldoor perioden gekend dat aan leugen meer waarde werd gehecht, of leugenaars nu dood (Goebbels, Stalin) of springlevend (Poetin, Erdogan,…) zijn. Tegenspraak delft het onderspit, en daar maakt volcontinu factchecken heus geen einde aan….

3 reacties

Om te reageren moet je een Villamedia Account hebben en moet je eerst ingelogd zijn.

  1. 1. Nikolaas Brandjes, 15 juli 2016, 12:19

    Helaas, heeft u gelijk. In het menselijk brein gaat zelfs een biochemisch BELONINGSmechanisme aan het werk als een onwelkom feit een bestaande perceptie verstoort/uitdaagt. Het feit, hoe onweerlegbaar ook, wordt terzijde geschoven en men ervaart daardoor een gevoel van beloning.

    Fact checken brengt bepaalde mensen niet van de overtuiging dat Noach een jaar lang rond dreef met een ark vol Australische fauna en flora.  In Saudi-Arabië werd jaren geleden al Pokémon verboden, omdat “de Joden erachter zaten”. Hoe harder je er tegenin gaat, hoe meer deze mensen zichzelf belonen door tegen de klippen op te ontkennen of nog meer larie erbij te halen.

    Feiten presenteren is daarom niet genoeg. Dat spreekt maar een deel van de bevolking aan. Voor andere delen van het electoraat moeten feiten worden verpakt in overtuigende beelden die de perceptie niet verstoren of uitdagen. Of er moeten beelden worden gecreëerd en verspreid die feiten ondersteunen.

    Is dat journalistiek? Nee. Dat is propaganda. Niet ideaal, maar wat is het alternatief? Het stemrecht intrekken van mensen, die menen dat de zon om de aarde draait?

    Goedaardige propaganda tegen kwaadaardige propaganda. Dat is de nabije toekomst.

    En wat is goed en wat is kwaad? Goed is andere mensen zo behandelen als je zelf ook behandeld zou willen worden.  Goebbels, Stalin, Poetin en Erdogan halen die toets bijvoorbeeld niet.

     

  2. 2. Saskia, 15 juli 2016, 14:02

    Gelukkig heeft u bijna geen gelijk.
    Jan Roos is een onogelijk ventje. Wij gewone mensen krijgen dan ook een maagzweer van Jan Roos. Je wilt altijd wel weten wat ie zegt, vooral om te kijken of de derde wereldoorlog al begonnen is. Om te kijken waar die mee weg kan komen zonder dat hij eens flink op zijn gezicht geslagen wordt. Waarom is ‘ie zo populair, nou het goede nieuws is, hij is helemaal niet zo populair. Voetbal is populair. Populair is als iedereen het leuk vindt. Niemand vindt Jan Roos een aardige kerel die je graag op de koffie wil hebben. Hugo Borst is populairder dan Jan Roos.

    Waarom je niet te veel kan verwachten van media is dat landelijke media geen tijd neemt om op zoek te gaan naar het echte verhaal. Media bericht ook niet over dingen die complexer zijn dan in een uur te vatten.  Checks and Balances ja, maar niet op intellectuele eigendomsrecht, dat is te ingewikkeld voor de kijkert.

    De allerbelangrijkste reden: de mensen hebben geen geld meer, en hebben daarom alle abonnementen opgezegd. Zo controleert de overheid de vaderlandse pers.
    Als je in de bijstand zit en je rookt, dan heb je geen geld voor een krant. De bibliotheken worden ook opgeheven en gewone mensen moeten het doen met de Metro en het NOS journaal. Oftewel een leger hbo-stagiairs die de persberichten inbox hebben gecheckt.

    De krant heeft veel waarheid, er zit alleen niet genoeg liefde in.

  3. 3. Peter Olsthoorn, 5 augustus 2016, 06:59