Afstudeerprijs Villamedia 2019

— vrijdag 2 december 2011, 23:10 | 0 reacties, praat mee

Een briljante Sovjet-propagandareis

Het persreisje. Journalisten die op kosten van een organisatie een programma afwerken dat door diezelfde organisatie is bedacht. Je kunt schrijven wat je wilt, maar ziet en hoort

Half oktober zetten De Telegraaf en SP’er Harry van Bommel met een klassiek eentweetje het fenomeen persreis op de agenda. Het was de tweede keer in korte tijd dat parlementariërs kritiek uitten op gesponsorde persreisjes. Vorig jaar juni had de SP al een keer Kamervragen gesteld over een door overheidsclub NCD bekostigde reis van dagblad De Pers naar Zuid-Afrika tijdens het WK.

Deze keer ging het om een reis naar Griekenland. ‘Ik werd gebeld door een redacteur van De Telegraaf’, zegt Van Bommel desgevraagd. ‘Hij had weet van die reis en vroeg wat ik ervan vond. Ik ben tegen betaalde persreisjes. De organisator stopt de journalisten in een snelkookpan. Ze krijgen allemaal presentaties en schrijven dat netjes op. Ik vind dat ook geen hoogstaande journalistiek.’ Vervolgens schreef De Telegraaf op 19 oktober: ‘In de Tweede Kamer is met verbijstering gereageerd op de “propagandatour” die Brussel organiseert om meer begrip te kweken voor de wanbetalende Grieken. Met een tot in de puntjes verzorgde reis worden journalisten uit heel Europa naar Griekenland gelokt.’

Ik was een van die tien journalisten die zich op sleeptouw liet nemen door de EC-persdienst. Andere media waren onder meer Vrij Nederland (VN), NRC Handelsblad, Het Financieele Dagblad (FD), De Pers, ANP, Metro, Trouw en NU.nl. Geen moment lag ik wakker van de belastingcenten die de EC spendeerde aan mijn vliegticket en de vier overnachtingen in Hotel Athenian Callirhoe. Het was immers geen frivool snoepreisje, maar een reis naar een land in het brandpunt van de belangstelling met een serieus inhoudelijk programma.

Deze Griekenlandganger had de uitnodiging zelfs deels te danken aan de ophef die was ontstaan over de reis. De Volkskrant, die aanvankelijk positief had gereageerd op de uitnodiging, haakte te elfder uren af waardoor er een plek over was. ‘Dat we besloten toch niet mee te gaan, had meerdere redenen’, zegt Xander van Uffelen, chef economie bij de Volkskrant. ‘We wilden meer onze eigen agenda rond de eurocrisis kunnen bepalen en onze vaste correspondent voor Griekenland was verhinderd. Maar ook de opgelaaide discussie over de reis speelde mee. Laten we dit reisje maar overslaan, was onze conclusie.’ De Volkskrant stelt zich net als de meeste kranten pragmatisch op bij het beoordelen van betaalde perstripjes. ‘Zouden we zelf zijn gegaan, is een belangrijk criterium’, zegt Van Uffelen. ‘Als dat zo is, gaan we soms mee. Een ander argument om ja te zeggen is dat je bij sommige georganiseerde reizen op plaatsen komt waar je op eigen gelegenheid onmogelijk kunt komen. Denk aan een boorplatform of bepaalde delen van Nigeria.’

De Volkskrant en andere media zijn zich bewust van de risico’s die kleven aan ‘betaalde’ journalistiek. Een medium dat de schijn wekt het niet zo nauw te nemen met zijn onafhankelijkheid speelt immers met vuur. Toch melden slechts weinig media hoe ze omgaan met gesponsorde journalistiek. Zo is bij mijn weten de Volkskrant de enige Nederlandse krant die in de reisbijlage gewag maakt van de gewoonte van reisorganisaties om journalisten gratis naar vakantieoorden te sturen. ‘Reizen van verslaggevers kunnen (deels) bekostigd worden door derden, maar zonder toezeggingen over het resultaat’, is een vaste tekst in het reiskatern.

Vrij Nederland was over de reis naar Griekenland ook open naar de lezers. Hoofdredacteur Frits van Exter reageerde in het hoofdredactioneel commentaar op de aantijgingen in De Telegraaf. ‘Media kunnen de reis- en verblijfkosten voor eigen rekening nemen. Dat is zuiverder, maar ik ben bang dat ik, zo tegen het einde van het begrotingsjaar, de zuiverheid nu beperk tot deze kleine biecht’, schreef Van Exter in de editie van 12 november waarin ook het verslag van Harm Ede Botje te lezen was.

Van de media die naar Athene vlogen, betaalden slechts twee dagbladen zelf de reis- en verblijfkosten van in totaal 451 euro. Het FD heeft als beleid altijd de portefeuille te trekken. Ook NRC Handelsblad wil in de regel zelf betalen. Dit keer kon de krant niet direct het geld overmaken. ‘Het budget van de economieredactie is op’, zei NRC-redacteur Melle Garschagen in Athene. ‘Maar ik verwacht dat de hoofdredactie nog wel iets zal regelen.’

Andere media voelen niet de behoefte de reiskosten te vergoeden als ze worden uitgenodigd door een overheidsinstantie, multinational of NGO. De enige voorwaarde die de meesten stellen, is dat ze zelf kunnen bepalen wat ze schrijven. ‘We hebben geen dichtgetimmerd beleid’, zegt Arno Reekers, adjunct-hoofdredacteur van De Telegraaf. ‘We handelen naar bevind van zaken. We zijn niet tegen reizen die door derden worden betaald. Voorwaarde is wel dat de redacteur vrij is om te schrijven wat hij of zij wil.’ De krant ontbrak bij de reis waar het zelf ophef over maakte, maar gaat een volgende keer weer mee, weet Cecilia Thorfinn, hoofd perszaken bij de Nederlandse vertegenwoordiging van de EC in Den Haag. Na de reis werd ze gebeld door de Telegraaf-correspondent in Brussel met de vraag waarom hij niet was uitgenodigd. ‘Hij was eerder mee geweest naar IJsland en was daar zeer positief over. Een volgende keer wilde hij graag weer een uitnodiging ontvangen’, aldus Thorfinn.

Volgens de EC-voorlichter wilde de EC niet een bepaalde visie opdringen aan de deelnemers van de persreis. ‘We hebben juist mensen met verschillende achtergronden en meningen uitgenodigd’, zegt Thorfinn. De deelnemers zaten daardoor het grootste deel van hun tijd in een kelderzaaltje bij de Griekse vertegenwoordiging van de EC te luisteren naar presentaties van politici van de grote partijen, professoren, journalisten en vertegenwoordigers van de EC, het IMF, werkgevers en vakbonden. Tijdens de reis, waaraan ook twintig journalisten uit Oostenrijk, Finland, Slowakije en Luxemburg meededen, keken de EC-persvoorlichters niet mee over de schouder als je een stukje maakte. ‘Het doel van de reis was goed ingevoerde berichtgeving over Griekenland’, zegt Thorfinn.

‘Het was een briljant programma’, zegt VNredacteur Harm Ede Botje. ‘Dat kun je onmogelijk zelf via persvoorlichters in elkaar zetten.’ Dit en het aanzwellende politieke gerommel in Griekenland waren voor de andere media ook de voornaamste redenen de uitnodiging zonder enige terughoudendheid te accepteren. Hoewel de EC-reis geen snoepreis of propagandatour was, was deelname niet geheel vrijblijvend, ervoer ik op de eerste werkdag na een bezichtiging van het Griekse parlementsgebouw. Carlos Martin, de persvoorlichter van de Griekse EC-vertegenwoordiging, zei dat het niet de bedoeling was dat journalisten op eigen houtje afspraken probeerden te maken met politici.

De aanwezigheid bij de georganiseerde presentaties was min of meer vereist. Het was volgens Martin niet beleefd jegens de sprekers als slechts de helft van de journalisten kwam opdagen. Als je niet zelf hebt betaald voor je ticket voel je op zo’n moment dat spijbelen niet gepast is. Alleen degenen die een stuk moesten afmaken, bleven soms weg. Achteraf is Thorfinn tevreden over de oogst van de reis. ‘We hadden expres niet alleen de traditionele dag- en weekbladen uitgenodigd, maar ook gratis kranten en NU.nl. Alle journalisten hebben stukken geschreven op hun eigen manier.’

Volgens de EC-voorlichter hebben de journalisten uit de andere landen niet betaald en heeft daar ook geen discussie gewoed over de persreis. Dat betekent niet dat de Nederlandse twijfels over betaalde reizen een particuliere hobby is van een paar moraalridders.

Sommige Angelsaksische en Duitse media hanteren veel strengere regels dan de braafste leerlingen uit Nederland. Zo betaalt Der Spiegel zelfs als een redacteur meevliegt met het regeringsvliegtuig de ‘Konrad Adenauer’. ‘In dat geval betalen we een retourtje met Lufthansa naar de plaats van bestemming’, zegt Spiegel-redacteur Alexander Jung. ‘We moeten uitstralen dat we niet omkoopbaar zijn.’

Bekijk meer van

Praat mee

Colofon

Villamedia is een uitgave van Villamedia Uitgeverij BV

Postadres

Villamedia Uitgeverij BV
Postbus 75997
1070 AZ Amsterdam

Bezoekadres

Johannes Vermeerstraat 22
1071 DR Amsterdam

Contact

redactie@villamedia.nl
020-30 39 750

Redactie (tips?)

Dolf Rogmans
Hoofdredacteur, 020-30 39 751

Marjolein Slats
Adjunct-hoofdredacteur, 020-30 39 752

Linda Nab
Redacteur, 020-30 39 758

Lars Pasveer
Redacteur, 020-30 39 755

Trudy Brandenburg-Van de Ven
Redacteur, 020-30 39 757

Anneke de Bruin
Vormgever, 020-30 39 753

Marc Willemsen
Webontwikkelaar, 020-30 39 754

Vacatures & advertenties

Karen Bais
020-30 39 756

Sofia van Wijk
020-30 39 711

Bereik

Villamedia trekt maandelijks gemiddeld 120.000 unieke bezoekers. De bezoekers genereren momenteel zo’n 800.000 pageviews.

Rechten

Villamedia heeft zich ingespannen om alle rechthebbenden van beelden en teksten te achterhalen. Meen je rechten te kunnen doen gelden, dan kun je je bij ons melden.