Poorten van Europa: Makers kregen uitzonderlijke toegang tot Frontex, maar stuitten vooral op geregisseerde transparantie

Poorten van Europa is een vierdelige documentaireserie over het Europese grensbeleid. Drie jaar lang volgden we Frontex, het omstreden Europese grens- en kustwachtagentschap, en mensen van buiten de organisatie: politici, activisten, hulpverleners en mensen die zelf aan de Europese grenzen met geweld te maken kregen. Centraal staat de vraag: kan Europa zijn grenzen bewaken én tegelijkertijd de mensenrechten beschermen?

Onze langdurige toegang tot Frontex was uitzonderlijk, maar dat is niet hetzelfde als volledige openheid. Vrijwel overal waar we filmden, reisde een persvoorlichter mee. Veel scènes moesten vooraf worden afgestemd en op gevoelige momenten werden we de kamer uitgestuurd. Frontex-directeur Hans Leijtens had bij zijn aantreden transparantie beloofd, maar in de praktijk zagen we vooral geregisseerde transparantie.

Dat leverde een journalistiek dilemma op: hoe laat je een machtige organisatie van binnenuit zien, zonder haar eigen beeldvorming over te nemen? Juist die beperkingen werden onderdeel van het verhaal, en ook de persvoorlichters werden belangrijke protagonisten. Zo laten we ook zien hoe een organisatie als Frontex werkt; wat ze willen laten zien en wat niet.

We wilden met deze serie het systeem zichtbaar maken en laten zien met welke tegenstrijdigheden en morele keuzes mensen daarbinnen worden geconfronteerd. Om de gevolgen van dat grensbeleid te laten zien, was het essentieel om dit verhaal vanuit verschillende perspectieven te vertellen. Daarbij wil je alle protagonisten recht doen. Maar juist bij zo’n gevoelig onderwerp is dat buitengewoon moeilijk. Mensen zijn - heel begrijpelijk -  gehard in hun oordeel over de ander en kennen elkaars ervaringen en dilemma’s nauwelijks. De juiste balans vinden gaf buikpijn, omdat je weet dat nooit iedereen tevreden zal zijn.

Frontex is een veelkoppig monster dat alsmaar blijft groeien. Journalistiek gezien razend boeiend. Maar onmogelijk om in een multiperspectivische docuserie alle facetten hiervan helemaal uit te diepen. Daarom leunen we in de serie regelmatig op het werk van onderzoeksjournalisten. Het belang van hun werk kunnen we niet genoeg benadrukken.

We hebben geprobeerd de kijker een genuanceerd en controleerbaar beeld te geven van de dilemma’s rondom de bewaking van de Europese buitengrenzen, door langdurige observatie te combineren met uitgebreid bronnenonderzoek, verificatie en uiteenlopende perspectieven.

Grensbeleid is sterk gepolariseerd en beelden en woorden zijn nooit neutraal. We willen mensen op de vlucht niet reduceren tot aantallen, dreiging of slachtoffers, maar tegelijk laten zien hoe het debat en de mediataal de afgelopen tien jaar zijn verhard. Met archiefbeelden maken we die verschuiving zichtbaar: waar tien jaar geleden nog werd gesproken over vluchtelingen of mensen op de vlucht, gebruiken media steeds vaker termen als ‘illegale migranten’.

Daarin schuilt wel een dilemma: door archiefbeelden van ontmenselijkende woorden en beelden te tonen, loop je het risico ze opnieuw te versterken. Daarom wogen we steeds af of een beeld noodzakelijk was en voldoende context kreeg. Aan collega-journalisten de oproep: wees je voortdurend bewust van het frame, de beelden en de taal die je gebruikt, en van het narratief dat je daarmee - soms onbewust - herhaalt. Het gaat om mensen op de vlucht, vergeet dat nooit. 

Bekijk de serie hier.