— vrijdag 8 november 2013, 08:22 | 0 reacties, praat mee

De koning speelt op safe

© ANP/Hollandse Hoogte/Alex de Vries

Pers en koningshuis hebben een gespannen relatie. Ultiem voorbeeld is de villa in Mozambique die Willem-Alexander onder druk van media en politiek moest opgeven. Toeval of niet, de regelmatige gesprekken met de serieuze pers zijn sindsdien voorbij. 30 november start de viering van 200 jaar Koninkrijk. In de aanloop naar het feestgedruis de vraag: hoe kritisch kunnen journalisten zijn over de Oranjes?

In Paleis Noordeinde vindt in het voorjaar van 2010 een historische confrontatie plaats. De kroonprins en zijn vrouw roepen leden van de Vereniging Verslaggevers Koninklijk Huis (VVKH) ter verantwoording. Agenda­punt 1: de berichtgeving over het vakantiehuis in Mozambique waar de toenmalige kroonprins afstand van heeft gedaan.

Vanaf augustus 2009 zetten journalisten hun tanden in het tropische oord en ze laten niet meer los. Ze signaleren onder meer corruptie, hoge kosten, weinig vooruitgang voor de plaatselijke bevolking, niet altijd even bonafide medebewoners. Al duurt het even voordat ook Willem-Alexander toegeeft dat de risico’s te groot zijn voor iemand die van onbesproken gedrag moet zijn. In een brief aan de toenmalige premier Balkenende schrijft hij eind 2009 dat ‘de voortgaande publiciteit en discussie over onze deelname in het Machangulo-project ons zeer raakt’.

De publiciteit zit het paar zo hoog dat het de eerstvolgende bijeenkomst met de VVKH afzegt. Dat is tenminste het vermoeden van Volkskrant-verslaggevers Jan Hoedeman en Remco Meijer, zo schrijven zij in de vierde bijgewerkte versie van het boek ‘Willem-Alexander, van prins naar koning’. De Rijksvoorlichtingsdienst (RVD) geeft als argument dat een aantal media is verhinderd. Maar een andere reden ligt meer voor de hand: de prins is boos.

Alex de Vries is in die periode voorzitter van de VVKH en koninklijk huis-verslaggever van De Telegraaf (momenteel is hij adviseur bij een communicatiebedrijf). Met zijn kritische artikelen draagt hij flink bij aan de verkoop van de vakantievilla. ‘Ik kreeg begin 2010 een telefoontje van de RVD: of we een vergadering met Willem-Alexander en Máxima over de kwestie- Mozambique wilden houden. Ik zei meteen ja, want ik dacht: kom maar op. Ik vind bovendien dat journalisten tegen kritiek moeten kunnen’, zegt hij in een Amsterdams café.

Volgens De Vries is het gesprek heftig, maar ontspannen, afgezien van alle vormelijkheden die horen bij zo’n ontmoeting. Hoedeman, mede­oprichter en oud-voorzitter van de VVKH, herinnert zich een stevige botsing. Ik heb twee keer woede mogen meemaken – één keer van de moeder en één keer van de zoon – en dat ontloopt elkaar niet veel.

Trouw-verslaggever George Marlet heeft het in januari 2013 over een toekomstige koning die ‘binnenskamers’ met een rood aangelopen hoofd zijn ergernis over de kritische publiciteit uit. Het staat er zo omfloerst, omdat leden van de VVKH niet uit de school mogen klappen over de ontmoetingen. Dat is de afspraak sinds het prinselijk paar twee keer per jaar langskomt in ruil voor privacy.

Tijdens de bijeenkomst in Paleis Noordeinde verwijt de kroonprins De Telegraaf koppen in chocolade­letters te hebben gemaakt. ‘Die hebben we altijd’, repliceert De Vries. ‘De ene keer pakt dat goed uit voor het koninklijk huis en de andere keer minder goed. Ik herinner me dat mijn eerste verhaal over de villa stevig is aangezet. Maar ik sta er volledig achter. Ik gun een staatshoofd zijn pleziertje, tot er een stichting in het leven wordt geroepen om uit te leggen dat er niets aan de hand is in Mozambique. Als de grootste krant van Nederland dan kritisch is, komt dat hard aan, ja. Maar wij waren niet de enigen: ook kabinet, raadsadviseurs en familie waren kritisch. Achteraf gezien hebben we Willem-Alexander voor een blunder behoed.’

Jeroen Snel, presentator van het televisieprogramma ‘Blauw Bloed’ (EO) en sinds een halfjaar voorzitter van de VVKH, noemt de aanpak van De Telegraaf nog steeds ‘stemmingmakerij’. Hij zegt dat op persoonlijke titel, want als voorzitter spreekt hij zich niet uit.

Ook de berichtgeving van RTL Nieuws noemt hij ‘niet eerlijk’. In augustus 2009 laat een lokale bewoner van het Mozambikaanse schiereiland een kogelhuls zien waar­mee tijdens een ruzie met de projectontwikkelaar zou zijn geschoten. Die ontkent. Volgens het boek van Hoedeman en Meijer is het nieuws later gerectificeerd, maar RTL Nieuws weet daar niets van. ‘Wij hebben Mozambique volwassen aangepakt’, reageert adjunct-hoofdredacteur Pieter Klein. ‘Dat geldt niet alleen voor de reportage van correspondent Arthur de Leeuw, maar ook voor de verhalen van onze politieke redactie.’

De Volkskrant moet zich verantwoorden voor kritische kanttekeningen van staatsrechtgeleerden bij het ‘privé-project’ en reportages waarin de idyllische plek tegen het licht is gehouden. Hoedeman: ‘De Oranjes hadden er kennelijk op ge­rekend dat Meijer en ik er als koninklijk huis-verslaggevers controle op hebben wat onze krantencollega’s over hen melden. Op Paleis Noordeinde hebben we uitgelegd dat wij niet zijn ingehuurd om tegen te houden wat onderzoeksjournalisten op het spoor komen.’

Niet veel later stoppen de reguliere bijeenkomsten met prins en prinses. De Vries: ‘Net op het punt dat we elkaar goed kenden en tegen elkaar konden zeggen wat we vonden. De RVD kondigde aan dat de kroonprins een rondje langs de hoofdredacties ging maken. Typisch old school-denken om hoger in de hiërarchie te gaan.’

Aan zeven jaar perestrojka richting serieuze media komt hiermee een einde, staat in het boek ‘Willem-Alexander, van prins naar koning’. Hoedeman: ‘Mozambique is als vehikel gebruikt om de contacten met de VVKH te beëindigen. Ik moet Willem-Alexander ervoor prijzen dat hij zeven jaar lang met ons in gesprek is geweest. Maar ik vind het zonde dat is gedacht: als deze verslaggevers geen invloed hebben op negatieve berichtgeving, zoeken we het hogerop. Na dit incident is het contact met de vereniging drie jaar lang afgehouden. In april, vlak voor de inhuldiging, mochten we nog één keer opdraven.’

Snel ziet het Mozambique-incident niet als een keerpunt. ‘Een einde aan zeven jaar perestrojka? Dat slaat nergens op’, zegt hij vanuit de auto, op weg naar opnamen voor Blauw Bloed. ‘Ik heb die mededeling niet als straf ervaren, meer als: deze periode sluiten we af. Er is in de aanloop naar het koningschap draagvlak gecreëerd en nu moeten ze dertig jaar mee.’

Dus nemen de momenten met de pers af, constateert De Vries. Terwijl in samenspraak met premier Rutte juist meer mogelijk zou moeten zijn. ‘Ik vind het mediabeleid nu vrij elitair, ramen en deuren moeten meer open. Al moeten journalisten de Oranjes dan niet meteen pakken als ze een foutje maken in een interview.’

Eén keer per jaar bij de VVKH langskomen, daar pleit Hoedeman voor. Ook in het belang van het koningshuis. Respect voor privacy in ruil voor informatie was ooit de deal. ‘Als het nu tot een rechtszitting zou komen, kunnen media zeggen: jullie leveren niet meer zoals jullie deden. Dat is een risico.’

De RVD speelt op safe met de nieuwe koning, daar wijst het stopzetten van de bijeenkomsten op. Dat heeft mogelijk ook met Willem-Alexander te maken: improviserend is hij niet altijd even sterk. Een oude, maar wel grote blunder wordt een persontmoeting in New York (2001) genoemd waar hij een ingezonden brief (van oud-dictator Videla) aanhaalt. Nu hij koning is, kan hij zich al helemaal geen uitglijder meer permitteren. Nog een zorgelijke ontwikkeling vinden Hoedeman en De Vries dat Willem-Alexander en Máxima bij de eerste fotosessie na de inhuldiging geen antwoord meer hebben gegeven op vragen van de pers. En bij staatsbezoeken en andere officiële gelegenheden moeten meereizende journalisten hun vragen eerst inleveren.

De RVD wil niet reageren op de meningen en waarnemingen van de journalisten in dit verhaal. Op feitelijke vragen komt wel meteen een reactie, bijvoorbeeld dat fotosessies af en toe (‘niet standaard!’) gepaard gaan met de mogelijkheid vragen te stellen. En het is volgens de dienst gebruikelijk dat journalisten tijdens staatsbezoeken vragen inventariseren en onderling verdelen. Waarmee niet wordt ingegaan op het inleveren van vragen. Snel is er duidelijk over – en hij heeft er, anders dan zijn Volkskrant- en oud-Telegraaf-collega, begrip voor. ‘Die nieuwe maatregel heeft twee bedoelingen: Willem-Alexander en Máxima willen zich voorbereiden en het persgesprek moet niet van de hak op de tak springen. De RVD zegt van tevoren welke vragen je beter niet kunt stellen. Het is aan ons of we die toch stellen.’

Dilemma’s kunnen in zo’n situatie niet uitblijven, erkent de presentator van Blauw Bloed. Hij was er bij toen tijdens de economische missie in Brazilië in november 2012 bekend werd dat prins Friso ‘tekenen van gering bewustzijn’ vertoonde. Vragen of niet vragen aan zijn oudste broer? Snel: ‘Vooral lastig voor RTL Nieuws en de NOS, want als de een het toch vraagt en er komt een antwoord, heeft de ander dat gemist.’

Toch vragen kan riskant zijn. Hoedeman herinnert zich nog goed dat hij in 2001 op de Antillen tegen de voorschriften in naar de aanstaande schoonfamilie van de koningin informeert. ‘Ik wist dat ik iets stouts deed, dus was het spannend’, vertelt hij aan de telefoon. ‘Anderhalve meter voor me ontplofte het staatshoofd. Niet handig, want toen verschenen er des te meer stukken over dit onderwerp.’

Jaren later stelt de Volkskrant-journalist weer een vraag die de koningin niet goed uitkomt. Maar dan zegt ze rustig: ‘Ik weet dat u die vraag moet stellen.’ Ze heeft dus toch iets geleerd, constateert Hoedeman. Ook haar zoon weet dat journalisten geen lakeien zijn. De persontmoetingen zijn nu meer geregisseerd om ze geordender (lees: gecontroleerder) te laten verlopen. Maar volgens de Volkskrant-verslaggever heeft het koninklijk huis ‘meer respect en waardering voor journalisten die eigenwijze vragen durven te stellen en tegen de stroom in gaan. Als ze zich maar functioneel kritisch opstellen.’

Mediatips voor de koning

1. Zorg dat Máxima in de buurt is als u vragen worden gesteld. Zij kan met een kwinkslag de lucht doen opklaren.’ (Han van Bree in ‘Ik ben Alexander, klaar voor de troon’)

2. Kijk met een open blik naar de samenleving en laat u niet leiden door adviseurs met een eenzijdige kijk. (Carla Joosten, verslaggever Elsevier, oud-VVK H-lid)

3. Neem een voorbeeld aan uw grootvader, hij had vrienden bij de pers. (Alex de Vries, oud-verslaggever De Telegraaf)

4. Geef één keer per jaar een groot interview, zodat wij de polsslag kunnen voelen. (Jan Hoedeman, verslaggever de Volkskrant)

5. In uw inhuldigingsrede zei u de band tussen burger en overheid te willen versterken. Mijn wens is dat u ons één keer per jaar laat weten wat u hiervoor heeft gedaan en gaat doen. (Kysia Hekster, verslaggever NOS )

6. Houd uw kersttoespraak niet achter een bos bloemen in het paleis, maar in een kazerne of in de zorg. (Jeroen Snel, presentator Blauw Bloed)

7.Tips aan de koning vinden wij niet passen bij de rol van de journalistiek. (Pieter Klein, adjunct-hoofdredacteur RTL Nieuws)

 

Bekijk meer van

De Dag

Praat mee

Colofon

Villamedia is een uitgave van Villamedia Uitgeverij BV

Postadres

Villamedia Uitgeverij BV
Postbus 75997
1070 AZ Amsterdam

Bezoekadres

Johannes Vermeerstraat 22
1071 DR Amsterdam

Contact

redactie@villamedia.nl

Redactie (tips?)

Dolf Rogmans
Hoofdredacteur

Marjolein Slats
Adjunct-hoofdredacteur

Linda Nab
Redacteur

Lars Pasveer
Redacteur

Trudy Brandenburg-Van de Ven
Redacteur

Anneke de Bruin
Vormgever

Marc Willemsen
Webontwikkelaar

Vacatures & advertenties

redactie@villamedia.nl

Bereik

Villamedia trekt maandelijks gemiddeld 120.000 unieke bezoekers. De bezoekers genereren momenteel zo’n 800.000 pageviews.

Rechten

Villamedia heeft zich ingespannen om alle rechthebbenden van beelden en teksten te achterhalen. Meen je rechten te kunnen doen gelden, dan kun je je bij ons melden.