Column Kim van Keken: ‘De omroepen zijn allang vergeten waartoe ze op aarde zijn’

Kwaliteit en betrouwbaarheid, pluriformiteit, onafhankelijkheid en toegankelijkheid. Dat zijn de kernwaarden die steeds door beleidsmakers en omroepbestuurders worden genoemd als bestaansreden voor de publieke omroep. Zodra wordt gevraagd hoe ze die kernwaarden uitdragen komen er echter geen concrete voorbeelden. Dan komen ze met platitudes zoals ‘het zit in onze vezels’ of ‘het zit in ons DNA’. Het kritische evaluatierapport ‘Focus op de kernwaarden’ dat begin deze week verscheen over de publieke omroep staat boordevol met interessante observaties als deze. Terwijl steeds minder mensen de televisie aanzetten (van 80 procent in 2020 naar 67 procent in 2025) vechten de kapiteins bij de publieke omroep elkaar de tent uit waarbij ze de reden waartoe ze op aarde zijn allang zijn vergeten.

Alle omroepen tezamen vertegenwoordigen slechts twee tot drie miljoen van de achttien miljoen Nederlanders. Alleen al daarom zouden omroepen niet alleen bezig moeten zijn met de eigen achterban. Dat gebeurt wel volop, aldus het rapport. Wanneer de Tweede Kamer dit bespreekt, zal de rol van de politiek zelf onbenoemd blijven – zoals al decennia gebeurt.

Die rol is echter evident. Omroepen lobbyen vaak in Den Haag om het eigen lijf te redden. De evaluatiecommissie signaleert dat ‘omroepen zich individueel tot de minister wenden op het moment dat er binnen de publieke omroep als geheel keuzes worden gemaakt die voor een individuele omroep ongunstig zijn’. Als oud-parlementair verslaggever is dit een herkenbaar beeld: bij een mediadebat zijn de commissiezaaltjes vaak te klein voor alle lobbyisten en omroepbestuurders die zichtbaar appen met de woordvoerders van bevriende partijen.

En die lijntjes zijn kort. In de tijd dat Bert Huisjes nog de baas was bij WNL werden politieke talkshowgasten die de omroep goed gezind waren in de watten gelegd. “Bert is zó bang dat de politiek zijn omroep zal wegbezuinigen. Hij pleast de VVD en CDA heel hard in de hoop dat het wel goedkomt met zijn familiebedrijf”, zei oud-WNL-medewerker Margreet Spijker begin 2024 in het AD. Huisjes moest het veld ruimen wegens grensoverschrijdend gedrag en werd vervangen door VVD-spindokter Kees Berghuis als hoofdredacteur. In de raad van toezicht van WNL zetelen VVD-prominent en lobbyist Loek Hermans, oud-VVD-spindoctor Henri Kruithof en CDA-wethouder Micheline Paffen-Zeenni.

Maar WNL is niet de enige. Oud-PvdA-burgemeester Bernt Schneiders is toezichthouder bij de VPRO, net als Marjolein Meijer, de oud-voorzitter van GroenLinks. Bij Human zit oud-SP-wethouder Arjan Vliegenthart. De huidige D66-minister Sjoerd Sjoerdsma en CDA-minister Mirjam Sterk waren tot voor kort respectievelijk toezichthouder bij BNNVARA en KRO-NCRV. Bij de EO zitten in de raad van toezicht: oud-gedeputeerde Elvira Sweet (PvdA), oud-voorzitter van het CDA Ruth Peetoom én – als kers op de taart – Arie Slob, de oud-mediaminister van de ChristenUnie.

Evaluatie NPO: publieke omroepbestel onder toenemende druk door interne knelpunten en externe ontwikkelingen | Villamedia

De laatste keer dat iemand de politieke baantjescarrousel binnen de publieke omroep ietsje probeerde te beteugelen was in 2016. Toenmalig staatssecretaris Sander Dekker (Media, VVD) stelde een onafhankelijke benoemingscommissie in die kandidaten moet voordragen voor de raad van toezicht van de koepelorganisatie NPO (de politiek gaat niet over de benoemingen van besturen van de leden- en taakomroepen). Een jaar later werd VVD-prominent Tjibbe Joustra via de nieuwe benoemingsprocedure voorzitter van de Raad van Toezicht van de NPO. In die commissie zat Frederieke Leeflang. Vijf jaar later benoemde de Raad van Toezicht van de NPO (voorgezeten door Joustra) haar tot bestuursvoorzitter.

De publieke omroep staat voor een ‘existentiële’ uitdaging, stelt de evaluatiecommissie. “De publieke omroep behelst meer dan de som der delen: de NPO en de omroepen vormen samen een geheel. Ze hebben elkaar nodig om voort te bestaan, opdat ze ook in de toekomst de democratische functie van de publieke omroep waar kunnen maken.”

Het versnipperde bestel moet slagvaardiger worden en zich concreet gaan richten op zijn kernwaarden, maant zij.

Zolang de politiek zich blijft nestelen in de raden van toezicht, en de omroepen hun relaties in Den Haag blijven misbruiken uit puur eigenbelang, in plaats van het grotere geheel, zal er niets veranderen.