Bas Haan: de mooiste journalistieke verhalen en onthullingen beginnen niet met het vermoeden van een groot schandaal, maar met simpele verwondering

De mooiste journalistieke verhalen en onthullingen beginnen niet met het vermoeden van een groot schandaal, maar met simpele verwondering. Over vaak iets heel kleins, of iets waar iedereen aan voorbij gaat. Het begint met oprechte verbazing over iets wat je ziet gebeuren, of verwondering over iemand die iets doet. Werkend vanuit die verwondering brengt je dat als journalist niet zelden uiteindelijk bij een schandaal of een onthulling waar je vooraf nooit aan gedacht had. Zo ging het ook bij dit boek.

Ik had me voor een journalistiek onderzoek niet eerder verdiept in de GGZ, toen ik te maken kreeg met de zaak van ‘Thijs H.’: een doodnormale student met een doorsnee jeugd zonder problematisch verleden, die nooit gewelddadig was en geen strafblad had. Die student stak uit het niets, op twee verschillende dagen, drie willekeurige wandelaars dood. Hij werd veroordeeld tot 18 jaar cel en tbs. Zijn daad werd breed uitgemeten in de pers, waarbij hijzelf als een monster werd afgeschilderd. In de eerste plaats door het Openbaar Ministerie. Maar de vraag waaróm een doodnormale student uit het niets drie moorden pleegt bleef onbeantwoord. De psychose waarin hij handelde, werd door justitie niet geloofd, de officier van justitie wilde dat hij nooit meer vrij zou komen.

De genegeerde waaromvraag bleek de kern. Thijs was in zijn psychotische geweldsuitbarsting terecht gekomen nadat de GGZ, die hem had moeten helpen, had gefaald. De juridische strijd in hoeverre de falende zorginstelling ook verantwoordelijk gehouden kan worden, begon pas nadat Thijs zijn jarenlange gevangenisstraf begon. Niet alleen ‘zijn’ drie slachtoffers, maar ook hijzelf zijn direct en indirect slachtoffer van een falend zorgsysteem.

Het verhaal van Thijs is als individuele zaak al erg genoeg, maar het bleek exemplarisch voor veel meer. De journalistieke zoektocht die na publicatie van dat verhaal volgde, bracht me van de ene naar de andere verwondering, verbazing, en zeg maar gerust verbijstering - ook een goede drijfveer voor een journalist.

Hoe kan het dat in een systeem, waarin duizenden zorgmedewerkers vol overtuiging en overgave keihard werken om hun medemens te helpen, de allerkwetsbaarste patiënten steeds de klos zijn? ‘De verwaarloosde psychiatrisch patiënt’ werd als vanzelf de centrale hoofdpersoon in een journalistieke zoektocht en serie artikelen. Waarin die patiënten zelf, en hun naasten en hun begeleiders, de onthullende analyse geven van een falend zorgsysteem waarin de zorg niet zelden letterlijk een dodelijke afloop heeft.