NVJ compleet lid

— donderdag 5 oktober 2023, 09:00 | 0 reacties, praat mee

AI-richtlijnen: Wat doe je als redactie wél en wat niet met kunstmatige intelligentie?

AI-richtlijnen: Wat doe je als redactie wél en wat niet met kunstmatige intelligentie?
© Berend Vonk

Wat doe je als redactie wél en wat niet met kunstmatige intelligentie? Nu kunstmatige intelligentie zich vaker op de redactievloer begeeft, leggen media daar ook vaker afspraken over vast in richtlijnen. Villamedia bekeek de AI-richtlijnen van zes partijen en zocht naar consensus. Laatste wijziging: 5 oktober 2023, 16:43

‘De redactie publiceert geen journalistiek werk dat is gegenereerd door kunstmatige intelligentie. De Volkskrant wil volstrekt transparant zijn over hoe informatie is vergaard en welke bronnen daaraan ten grondslag liggen. Journalistiek werk dat gegenereerd is door AI-systemen biedt deze transparantie niet.’

Het Volkskrant-protocol (PDF) – een document met regels voor journalistiek handelen van de redactie en medewerkers – is helder: bij Volkskrant-uitingen gaan lezers geen teksten, foto’s, video’s of andersoortige bijdragen vinden die door een computer in elkaar zijn gezet. Behalve als een verhaal juist wil laten zien hoe kunstmatige intelligentie functioneert en de redactie dat met voorbeelden wil illustreren. En ook dan mag AI alleen tekst, audio of beeld maken na toestemming van chefs en de hoofdredactie.

Binnen Nederland en België behoren de AI-richtlijnen van de Volkskrant tot de strengste. Dat blijkt uit een rondgang die Villamedia maakte onder journalistieke media en media-organisaties, waarbij we richtlijnen rondom het gebruik van kunstmatige intelligentie met elkaar vergeleken. In zulkerichtlijnen geven media aan hoe ze omgaan met kunstmatige intelligentie en met ‘generatieve AI’ (kunstmatige intelligentie die teksten, afbeeldingen en dergelijke ‘maakt’).

ChatGPT geblokkeerd
Niet alle media hebben al zulke richtlijnen. ANP, NU.nl, Mediahuis, de Volkskrant en Roularta Media Group hebben ze in ieder geval wel. Daarnaast deelde DPG Media een intern document, dat als basis dient voor richtlijnen die nu worden opgesteld. De NOS, dat in augustus de mist in ging door in het NOS Journaal per ongeluk een door AI gegenereerde foto te laten zien, gaf te kennen ook bezig te zijn met AI-richtlijnen. Deze worden in de toekomst online gepubliceerd.

Op welke schaal redacties AI precies gebruiken, vindt Hannes Cools moeilijk in te schatten. Cools is postdoctoraal onderzoeker AI, Media en Democratie aan de Universiteit van Amsterdam (UvA). Toch vindt hij het logisch dat steeds meer redacties sinds een paar maanden richtlijnen voor het gebruik van kunstmatige intelligentie maken. ‘Die richtlijnen zijn wel een beetje een hype, iedereen lijkt ze nu te willen hebben. Maar het is voor redacties belangrijk heldere afspraken te maken over wat je wel en wat je niet doet met kunstmatige intelligentie. En om daar transparant over te zijn naar je publiek. Op sommige redacties waar ik kom, vragen journalisten ook om dit soort vangrails.’

Eerder dit jaar vergeleek Cools samen met een collega-onderzoeker uit de Verenigde Staten zelf AI-richtlijnen van 21 media-organisaties uit dertien landen. Een aantal van die media zijn net als de Volkskrant heel restrictief wat AI-gebruik betreft. Zo stelt het Amerikaanse technologiemagazine Wired geen gebruik te maken van ‘tekstgeneratoren’ als ChatGPT bij het schrijven of redigeren van verhalen. Maar voor het bedenken van koppen en socialmediaberichten gebruikt Wired de tool wél. ‘De BBC heeft het gebruik van ChatGPT helemaal verboden’, stelt Cools, die regelmatig redacties adviseert over het opstellen van AI-richtlijnen. ‘Ze hebben het daar geblokkeerd op redactiecomputers. Al blijft het ook dan nog moeilijk om volledig te controleren of redacteuren de tool niet gebruiken.’

‘Leef je uit’
In tegenstelling tot de Volkskrant is moederbedrijf DPG Media wat minder streng als het om het gebruik van AI gaat. In een intern document, dat hoofd journalistiek Philippe Remarque deelde met Villamedia, juicht DPG Media experimenteren met kunstmatige intelligentie vooral toe. ‘Experimenteer, leef je uit, kijk hoe het werkt, en train jezelf in commando’s geven aan de AI-tools.’ DPG Media geeft daarbij geen volledige vrijheid: redacteuren mogen geen interne of vertrouwelijke gegevens, data of code uploaden naar AI-diensten. Deze zouden immers gebruikt kunnen worden om de AI-systemen te trainen. Daarnaast mogen schrijfsels en andere output van AI-tools niet direct gepubliceerd worden, zonder daarover transparant te zijn naar het publiek. Het staat DPG Media-redacties daarnaast vrij hun eigen AI-richtlijnen op te stellen. Naast de Volkskrant deed ook NU.nl dat.

Over het algemeen is er volgens Cools onder redacties best veel consensus over wat wel en wat niet kan qua AI-gebruik. Ook uit Villamedia’s eigen rondgang blijkt dat. Een van de speerpunten die in alle door Villamedia bekeken richtlijnen terugkomt, is het belang van het zogeheten human-in-the-loop-principe. Dat principe houdt in dat niets wat door AI is gegenereerd gepubliceerd wordt, zonder goedkeuring van een mens. Of zoals ANP dat in zijn richtlijn beschrijft: het denken en beslissen begint en eindigt bij de mens. ANP: ‘We gebruiken daarom geen door de computer (of AI) gegenereerde content, ook niet als bronmateriaal, zonder het checken van deze informatie door een mens.’

Ook de andere onderzochte media(-organisaties) willen dat door AI gemaakt werk door mensen wordt gecontroleerd. Daarnaast benadrukken ze allemaal dat kunstmatige intelligentie gezien moet worden als hulpmiddel voor de redactie. NU.nl noemt AI expres geen ‘robotcollega’. Mediahuis stelt, vrij vertaald vanuit het Engels: ‘AI kan tijdverslindende taken op zich nemen, zodat jij je op de belangrijke zaken kan richten.’ Ook transparantie over waar in het journalistieke proces gebruik is gemaakt van AI en redactionele eindverantwoordelijkheid worden door alle onderzochte partijen genoemd. Daarnaast stellen ze allemaal dat AI-richtlijnen in de toekomst gewijzigd kunnen worden.

Gevoelige informatie, hallucinaties en bias
Minder consensus is er over zaken als hoe er moet worden omgegaan met gevoelige informatie. Mediahuis (PDF), DPG Media en NU.nl vragen redacteuren geen gevoelige of privacygevoelige informatie te delen met AI-systemen, omdat kunstmatige intelligentie getraind kan worden met informatie die je erin stopt. De andere onderzochte media zeggen daar niets over in hun richtlijnen. Roularta Media Group (PDF), de Volkskrant en Mediahuis roepen redacteuren daarnaast op de auteursrechten van anderen te respecteren bij het gebruik van AI. En ANP, Mediahuis en de Volkskrant vragen redacteuren expliciet rekening te houden met fouten die kunstmatige intelligentie maakt (zogenoemde ‘hallucinaties’) en vooroordelen die in de resultaten kunnen terugkomen. ANP: ‘We zijn onderzoekend, maar ook terughoudend.’

De belangrijkste verschillen in de richtlijnen, hebben betrekking op de manier waarop redacties AI wel en niet gebruiken. Sommige media(-organisaties) stellen in hun richtlijnen weinig kaders. Zo blijven de richtlijnen van Mediahuis – dat in augustus een nieuwe sportnieuwswebsite lanceerde waarbij AI de koppen schrijft – hangen in algemeenheden. Bij DPG Media is dat ook zo, al wordt daar nog gewerkt aan een uitgebreidere richtlijn, die verdieping, concretisering en een whitelist van AI-tools die mogen worden gebruikt bevatten.

De DPG Media-titels die al hun eigen richtlijnen hebben, kiezen daarin vooral hun eigen pad. Ruimte om te experimenteren is belangrijk, aldus NU.nl, maar het medium belooft alleen in uitzonderlijke gevallen door AI gegenereerde beelden te gebruiken. Andere restricties worden niet genoemd, met uitzondering dat het voor de lezer duidelijk moet zijn als er AI is gebruikt.

De Volkskrant is, zoals hiervoor werd geschreven, een stuk strenger. De krant publiceert geen door generatieve AI gemaakte teksten, foto’s en andere producties, behalve als dat ter illustratie is bij verhalen die gaan over de werking van kunstmatige intelligentie. Redacteuren mogen AI wel gebruiken om interviewopnames uit te laten schrijven, teksten te laten vertalen en audio-verhalen te laten inspreken. Daarnaast kan kunstmatige intelligentie ingezet worden voor onderzoek, bijvoorbeeld bij het filteren van informatie uit grote datasets.

Veruit het verst gaan de richtlijnen van Roularta Media Group. Het Belgische media-bedrijf - in Nederland actief als uitgever van titels als KIJK en EW – laat zijn werknemers AI gebruiken voor onderzoek en verrijking van journalistiek werk. Maar Roularta staat daarnaast ook ‘synthese’ toe van ‘originele stukken geproduceerd door een journalist’. Journalisten mogen dus AI gebruiken bij het schrijven van hun artikelen.

ANP gaat wat minder ver: het persbureau wil kunstmatige intelligentie gebruiken ter inspiratie voor bijvoorbeeld koppen, achtergronden, verhaalideeën of te benaderen bronnen, wil audio-opnames laten uitschrijven en ook eindredactie mag AI-tools gebruiken ter ondersteuning. ‘Het aantal mogelijkheden tot assistentie neemt vast nog verder toe. Het is aan de redactie of het relevant en nuttig is of AI-toepassingen bij redactionele of journalistieke producties ingezet worden’, schrijft ANP. ‘We blijven innoveren met als uitgangspunt “behoedzaam experimenteren”.’

Wat doen wij?
De redactie van Villamedia is in de zomer gestart met het opstellen van haar eigen AI-richtlijnen. Deze worden binnenkort gepubliceerd.

Tip de redactie

Logo Publeaks Wil je Villamedia tippen, maar is dat te gevoelig voor een gewone mail? Villamedia is aangesloten bij Publeaks, het platform waarmee je veilig en volledig anoniem materiaal met de redactie kunt delen: publeaks.nl/villamedia

Praat mee

Colofon

Villamedia is een uitgave van Villamedia Uitgeverij BV

Uitgever

Dolf Rogmans

Postadres

Villamedia Uitgeverij BV
Postbus 75997
1070 AZ Amsterdam

Bezoekadres

Johannes Vermeerstraat 22
1071 DR Amsterdam

Factuurgegevens

Villamedia Uitgeverij BV
Johannes Vermeerstraat 22
1071 DR Amsterdam

Contact

redactie@villamedia.nl

Redactie (tips?)

Chris Helt, hoofdredacteur

Marjolein Slats, adjunct-hoofdredacteur

Linda Nab, redacteur

Lars Pasveer, redacteur

Trudy Brandenburg-Van de Ven, redacteur

Rutger de Quay, redacteur

Nick Kivits, redacteur

Sales

Sofia van Wijk

Emiel Smit

Teddy van der Laan

Webbeheer

Marc Willemsen

Vacatures & advertenties

vacatures@villamedia.nl

Bereik

Villamedia trekt maandelijks gemiddeld 120.000 unieke bezoekers. De bezoekers genereren momenteel zo’n 800.000 pageviews.

Rechten

Villamedia heeft zich ingespannen om alle rechthebbenden van beelden en teksten te achterhalen. Meen je rechten te kunnen doen gelden, dan kun je je bij ons melden.