Volkskrant-hoofdredacteur Pieter Klok: ‘We lopen elkaar als journalisten achterna’

‘In 2010 ging ik als economieverslaggever naar IJsland voor een referendum over de terugbetaling van het Icesave spaargeld. Icesave was een IJslandse internetbank die in de financiële crisis van 2008 failliet was gegaan.

De Nederlandse overheid had de Nederlandse spaarders dat geld voorgeschoten met de afspraak dat IJsland die 1.3 miljard zou terugbetalen. Maar toen het erop aankwam weigerde de toenmalige president Grimsson zijn handtekening onder het akkoord te zetten, en riep de IJslanders op zich over die terugbetaling uit te spreken. De hele internationale pers was naar Reykjavik gekomen om dat referendum te verslaan.

Na een persconferentie raakte ik in gesprek met een fixer, iemand die voor buitenlandse journalisten plaatselijk alles regelt. Het was een jongen van eind twintig, die mij met de kenmerkende Scandinavische directheid uitlegde dat de grote zenders met een verlanglijstje waren gekomen, en hij daar de juiste mensen bij zocht. Omdat er een economische depressie heerste, en het idee leefde dat IJslanders massaal hun land ontvluchtten, was hem gevraagd op zoek te gaan naar inwoners die in armoede waren gestort, en gezinnen die de spullen aan het inpakken waren om te emigreren.

‘Je kunt reportages dus gewoon bestellen’
Dat was eigenlijk voor het eerst dat ik zag hoe die internationale journalistiek werkt: je kunt je reportages dus gewoon bestellen zonder onderzoek ter plekke. En wat ik ook van die fixer leerde: journalisten willen slachtoffers portretteren.

De allereerste keer dat ik op IJsland was, in 2008, dacht ik zelf ook: ik moet wel snel iemand hebben die financieel enorm de dupe is. Snel een verhaal voor de krant maken dat laat zien hoe erg het is, liefst leed hè, mensen die er zwaar onder lijden.

Maar twee jaar later mocht ik daar wat langer blijven, en zag ik een andere werkelijkheid. Ik ontmoette meerdere gezinnen die juist net vanuit het buitenland naar IJsland waren terúgverhuisd omdat ze kansen zagen het land naar eigen visie op te bouwen nu alles plat lag. Ineens was het weer interessant om je eigen kleren te maken, om je eigen groente te verbouwen, om te repareren in plaats van te kopen. Er was een ontzettend positieve energie. Ik schreef in de krant: ‘De crisis die IJsland in de herfst van 2008 trof, wil maar niet tastbaar worden’.

Door dat gesprek met die fixer leerde ik hoe media bevestigen wat algemeen bekend is, in plaats van eigen onderzoek te doen. Ik liep daar gewoon rond, zonder vooropgezet plan, sprak mensen aan. Zo kwam ik tot een heel andere kijk dan die de wereld door de internationale pers voorgeschoteld kreeg.

Sindsdien houdt dat zelfversterkende effect van de journalistiek me erg bezig. In hoeverre zie je als medium echt wat er aan de hand is? En hoe kunnen we dat veri­fiëren? Iedereen roept nu bijvoorbeeld: ‘De armoede is ontzettend toegenomen’. Maar het CPB, de enige instantie die dat serieus onderzoekt, concludeert juist dat de armoede afgelopen jaar is afgenomen omdat de overheid financieel is bijgesprongen.

Dat gebrek aan precisie… We lopen elkaar als journalisten achterna. Het is niet alleen onjuist, het is ook zorgelijk als de manier waarop wij ergens over schrijven een werkelijkheid op zich creëert. Als de pers positief schrijft over een bedrijf gaat de koers van het bedrijf omhoog, en gaat de pers weer positiever over dat bedrijf schrijven.

Tegenwicht aan dominantie
Ik vind sowieso dat ik in alles wat ik doe tegenwicht moet bieden aan een dominantie op welk terrein dan ook. Het zit helaas in mijn karakter dat ik niet tegen consensus kan. Ik heb dan de haast puberale neiging het tegenovergestelde te gaan verdedigen. Ik denk dat dit in de journalistiek een nuttige reflex is, maar het is bij mij ook gewoon een neurose: als iemand A roept, zeg ik B, puur omdat ik geloof in het debat, in argumentatie.

Ik kan alleen consensus verdragen waaraan een stevige discussie is voorafgegaan. Dat je begint met een simpel standpunt, anderen je corrigeren, en we het eens worden over de analyse van de situatie: dit speelt er dus, en dit staat er allemaal tegenover elkaar. Dat de gehele complexiteit ervan in kaart is gebracht.

De journalistiek heeft de rol dat debat op gang te houden. Als iedereen het vooraf al met elkaar eens is, worden we niet wijzer. Een gemakzuchtige aanname, zoals destijds over de situatie in IJsland, vind ik gevaarlijk, want dan is er niet goed over nagedacht, en dan oordeel je te makkelijk.

Natuurlijk kan het ook een enorm cliché zijn om de crisis als een kans te zien, maar in IJsland heeft zich dat ook echt zo vertaald. De economie heeft zich heel snel hersteld. Het gaat daar beter dan ooit tevoren.’

Deze rubriek is een variant op Het gesprek van je leven van FD Persoonlijk, het weekend magazine van Het Financieele Dagblad.