Uitgezette BBC-correspondent Sarah Rainsford zegt ‘Goodbye to Russia’ in fraai geschreven, informatierijke memoire

Er staat geen Nederlandstalige editie gepland, maar Goodbye to Russia is in het Engels een plezier om te lezen. Rainsford springt soepel door de tijd en vult verhalen over kantelmomenten in de Russische recente geschiedenis aan met korte persoonlijke dagboekfragmenten.

Dat we doorlopend springen door Rainfords 30 jaar in Rusland stoort niet. De oorlog in Oekraïne beheerst daarmee ook niet het hele boek. Het maakt Goodbye to Russia een andere terugblik dan bijvoorbeeld Ruzland van NRC-correspondent Eva Cukier, dat meer lineair van opzet is en waarin Oekraïne wel een hoofdrol speelt. Rainford staat zich een persoonlijke, haast melancholieke terugblik toe - niet in de laatste plaats gevoed door het onverwachte en gedwongen vertrek.

“Het duurde even tot het tot me doordrong dat het inreisverbod geen einddatum had”, schrijft Rainford over het moment dat ze in augustus 2021 aan de grens geweigerd wordt. “Mijn hele leven is hier. Hoe kun je me toegang weigeren tot een land dat als mijn eigen voelt?”, vraagt ze de stoïcijnse grenswacht, die een pen voorhoudt voor een krabbel op een formulier, met einddatum. бессрочно - onbepaalde tijd.

In de dertig jaar dat Rainsford in Rusland woonde kende het land nogal wat kantelmomenten: niet in het minst de mislukte couppoging door Sovjet-hardliners in augustus 1991. Het machtsvacuüm dat daaruit onstond was doorslaggevend voor de latere carrière van KGB-agent Poetin.

Er waren politieke en journalistieke moorden, er was terrorisme en er volgden diverse oorlogen - ook vóór Oekraïne. Rainford beschrijft cruciale momenten zoals de moorden op journalist Anna Politkovskaya en oppositieleider Boris Nemtsov in compacte, informatierijke maar glasheldere hoofdstukken.

Alles vindt plaats tegen de achtergrond van een gestage en constante inperking van persoonlijke vrijheden, als een geduldige boa constrictor. Deels was dat de afspraak, stelt Rainsford. Het gevolg van een eigenaardig onbesproken ‘sociaal contract’ waarbij Russen een stabiel en relatief comfortabel leven kregen in ruil voor het inleveren van diverse basisvrijheden: een vrije pers, de vrijheid van meningsuiting, vrije verkiezingen.

Rainsford beschrijft het vervliegen van de hoop op een opener, democratischer Rusland met tastbare teleurstelling. De repressie raakt niet alleen journalisten, schrijft ze: activisten, gewone burgers, muzikanten, komieken - iedereen kan in het vizier van de machthebbers komen. Een activist als Alexei Navalny vindt de dood in een verre goelag, anderen als Vladimir Kara-Murza ontkomen tenauwernood aan meerdere vergiftigingspogingen.

Kritische media en journalisten krijgen in Rusland sinds 2012 het verdachtmakende stempel ‘buitenlands agent’ - een teken dat Poetin elk tegengeluid wil smoren. Hoofdredacteur Tikhon Dzyadko van de in 2023 naar Nederland uitgeweken tv-zender Dozhd zegt tegen Rainsford: “Ik denk dat in het Kremlin niet langer de schijn wordt opgehouden dat er van democratie sprake is. Dit is wie we zijn. En onafhankelijke organisaties, mensenrechtenactivisten, onafhankelijke media - die hoeven we niet meer.”

De Russische wetgeving heeft in andere landen navolging gekregen: ondanks protesten torpedeerde Georgië dit jaar met eenzelfde wet kansen op lidmaatschap van de Europese Unie. EU-lid Hongarije voerde in 2023 eenzelfde naar Russisch voorbeeld opgetuigde wet in, die ngo’s en mediabedrijven verplicht zichzelf als ‘staande onder buitenlandse invloed’ te afficheren. Slowakije werkt, waarschuwingen van de EU ten spijt, óók aan zo’n wet.

In februari 2022 begint Poetin de oorlog tegen Oekraïne, een stap die Rainsford zich tot dan nauwelijks kon voorstellen. Ze voelt er zelfs schaamte en walging over.

Rainsford: “Rusland was niet mijn geboorteland, maar ik had er wisselend wel bijna een derde van hele leven gewoond, nadat ik kort na het uiteenvallen van de USSR als docent-in-opleiding was gearriveerd. Ik heb warme genegenheid voor het land, de taal en de mensen. Maar nu was Rusland een onuitgelokte invasie begonnen die tienduizenden mensen het leven zou gaan kosten, miljoenen op de vlucht zou doen slaan… en mensen die ik persoonlijk ken zouden het gaan verdedigen.”

Het maakte de Oekraïne-oorlog een reportageklus die met niets te vergelijken is, aldus Rainsford. Goodbye to Russia is informatief en fraai geschreven. Het boek treft verder een uitstekende balans tussen journalistiek verslag en persoonlijk vaarwel.