Opinie Thomas Bruning: Onafhankelijke redacties? De praktijk telt!

De werkelijkheid anno 2026 is natuurlijk anders. De impact van mondiaal opererende digitale spelers op de markt hebben de strategie en verdienmodellen van journalistieke media rigoureus veranderd. Consolidatie, eerst in de regio, daarna op landelijk niveau en nu ook tussen uitgeef- en omroepbedrijven, zijn inmiddels een feit.

Er is marktmacht nodig om in het digitale geweld nog overeind te blijven in de strijd om advertenties, data en aandacht van de consument. Dat onderkennen we als NVJ ook. Dat er grenzen zijn aan de omvang van die marktmacht, om te voorkomen dat de heel grote de kleinere verdrukken is een zorg waarvoor we de ACM niet aan onze zijde hebben gekregen. Daarmee is zeer grote marktmacht bij een selecte groep spelers een feit.

Wat betekent deze suboptimale situatie voor de journalistiek, die met deze nieuwe werkelijkheid geconfronteerd wordt? Daarover deed Mark Boukes relevant onderzoek.

Dat onderzoek geeft ogenschijnlijk best een positief beeld; de invloed van de (grote) eigenaar op de keuzes van de individuele journalist lijkt klein en de journalist ervaart in hoge mate vrijheid om eigen redactionele keuzes te maken en onderwerpen te kiezen.

Tegelijkertijd is er wel degelijk zorg. Die zit niet zozeer in de persoon van de eigenaar, maar eerder in de organisatie, die bepaalde normen en formats oplegt, die bepaalde onderwerpen uitsluit en andere juist stimuleert, ook over de individuele titels heen. Binnen grote mediabedrijven wordt alles met data gemonitord, het aantal clicks, leestijd, afhaakmomenten, welke koppen en onderwerpen goed scoren etc.

Daarmee gaan soms relevante onderwerpen al in de kraamkamer verloren, omdat redacties weten dat het onderwerp, de hoofdpersoon van het verhaal of de invalshoek weinig clicks, kijkers of lezers oplevert. Hoe groter het concern, hoe strakker op dit soort gegevens wordt gestuurd. De macht van de kijkcijfers, ooit vooral een omroepding, heeft in volle omvang zijn intrede gedaan in alle media. Het leidt tot een eenzijdiger aanbod, minder experiment en minder verscheidenheid. Een goed voorbeeld is de ervaring van de makers van Tegenlicht, die op 12 augustus 2026 in een interview op Villamedia vertelden dat ze hun onderwerpkeuze noodgedwongen moesten aanpassen aan de algoritmes van YouTube, om te voorkomen dat ze onvoldoende kijkers zouden trekken.

Een soortgelijk risico zou kunnen ontstaan door de toepassing van AI-tools op de redacties. De invloed van AI op de journalistiek speelt in dit onderzoek van Boukes (gestart in 2024) nog geen significante rol, maar is voor een vervolgonderzoek absoluut relevant. De NVJ ziet zo’n vervolgonderzoek als noodzaak.

Een andere interessante waarneming in het onderzoek is het onderscheid in gevoelde vrijheid tussen de hoogopgeleide, vaste mannelijke krachten op de redacties enerzijds en de meer kwetsbare freelancers, lager opgeleiden, vrouwen en minderheden anderzijds. Die laatste groepen voelen opvallend minder vrijheid in onderwerpkeuze en neigen eerder naar zelfcensuur.

Ook dat vraagt nader onderzoek. Voelen freelancers vanuit een zwakker financieel perspectief minder vrijheid? Zijn ze minder beschermd door het redactiestatuut? En hoe komt het dat vrouwen minder vrijheid ervaren dan mannen? Terecht stelt Boukes voor om hier dieper in te duiken, omdat juist deze groepen voor meer diversiteit in het aanbod kunnen zorgen. Juist omdat ze minder deel uitmaken van een bepaalde redactiecultuur.

En dan zijn er nog de waarnemingen rondom het redactiestatuut. Deze Nederlandse uitvinding is sinds begin jaren zeventig onderdeel van de dagblad-CAO (inmiddels Uitgeverij-CAO). Het redactiestatuut is een inmiddels door werkgevers en redacties geroemd middel om de onafhankelijkheid van de journalistiek ten opzichte van commerciële en (eigendoms)belangen te waarborgen. Maar ook tegen de druk van ideële, politieke of religieuze verenigingsbelangen vormt het een goede buffer.

Juist daarom is het zo belangrijk dat de landelijke omroepen een volgende keer wél actief meewerken aan het onderzoek van Boukes c.s.

Want juist bij die landelijke omroepen zijn volwaardige redactiestatuten nog niet overal gemeengoed. Gelukkig ligt er nu een aanpassing van de mediawet voor, waarin dit steviger wordt vastgelegd. Maar juist de vraag naar de invloed van besturen van publieke omroepverenigingen, maar ook gevoelde druk vanuit de politiek, had ik graag beantwoord willen zien, omdat de NVJ daarover bij meerdere omroepen de afgelopen jaren negatieve signalen heeft ontvangen.

De vragen over redactiestatuten laten zien dat er werk aan de winkel is voor de NVJ, zowel in het vernieuwen als het meer levend maken van de statuten.

Overigens is een positief bij-effect van de overname van RTL door DPG Media opgelegd door de ACM: de overname heeft al geleid tot een herijking en vernieuwing van de statuten bij deze media en tot het vormen van stichtingen die de redactionele onafhankelijkheid moeten waarborgen.

Maar juist de langere termijneffecten van deze fusie zijn nog niet zichtbaar in dit onderzoek.

Dus ook hier is een herhaal-onderzoek gewenst. Zorgen deze vernieuwde statuten en stichtingsconstructies daadwerkelijk voor meer bescherming? Of zijn de bedrijfsbreed opgelegde formats, bereik- en budgetdoelstellingen toch sterk beperkend in onderwerpkeuze en ervaren redactionele vrijheid?

Om kort te gaan, de NVJ zou graag meer concurrentie zien, maar juicht het kritisch volgen van de mediabedrijven, zowel publiek als privaat, door middel van dit soort (vervolg)onderzoek van harte toe. Het laat de werkelijkheid zien achter de papieren bescherming van redactiestatuten en stichtingsconstructies.

Maar de belangrijkste conclusie van Boukes zit in een dreiging, die weinig tot niets met de persconcentratie van doen heeft. Die gaat over de druk, die de journalisten van buitenaf ervaren in de vorm van agressie, intimidatie en bedreiging vanuit externe personen en organisaties. Voor een vrije journalistiek is daarom niet alleen een pluriform, maar vooral ook een veilig werkklimaat noodzakelijk. Juist daarom is de gezamenlijke inspanning van de sector binnen PersVeilig, en de support hiervoor vanuit de politiek, van groot belang.