website over journalistiek

x

Villamedia heeft een app

 

Exclusieve inhoud Sluiten

Een NVJ-lid heeft dit artikel met je gedeeld. Gratis een maand alles lezen? Klik hier.

Een NVJ-lidmaatschap geeft je recht op:

  • Persoonlijk advies
  • Juridisch advies & rechtsbijstand
  • Perskaart
  • Korting op cursussen
  • Villamedia magazine

Word lid Verder lezen

Ton van der Ham over hoe een lezing op een arrestatie uitdraait

Ton van der Ham — Geplaatst in Recht op zaterdag 12 mei 2018, 09:00

© Illustratie: Maaike Putman

Best gek: een lezing in het UMC Utrecht over openheid eindigt met de arrestatie van onderzoeksjournalist Ton van der Ham van ZEMBLA. Volgens de woordvoerder van het ziekenhuis was de verslaggever agressief en niet te vertrouwen. We vroegen Van der Ham een persoonlijk verslag te schrijven: wat heeft die aanhouding met hem gedaan?

Op zich geen gekke vraag. Het is namelijk een vreemde gewaarwording om door een voorlichter tegengehouden te worden bij een lezing, terwijl collega’s wel naar binnen mogen. En het wordt nog merkwaardiger wanneer beveiligers mij als een crimineel afvoeren en ik urenlang word vastgehouden in een politiecel.

Maar ik aarzel bij dat woordje ‘persoonlijk’. Want dat is precies de kaart die de persvoorlichter speelt. Hij probeert de gebeurtenissen te framen als een vertrouwenskwestie, waar subjectieve waarnemingen en emoties leidend zijn. En daar pas ik voor. Want het gaat in de journalistiek om feiten en context.

De feiten: Adrienne Cullen heeft kanker en het UMC Utrecht (UMCU) heeft een kardinale fout gemaakt. Een fatale misser, waardoor Cullen niet meer te genezen is. Na een lang juridisch gevecht erkent het ziekenhuis de aansprakelijkheid. De terminaal zieke vrouw wil dat de medische wereld leert van fouten en organiseert daarom een lezing over openheid, samen met de artsen die betrokken zijn bij haar behandeling. Ze hoopt dat zoveel mogelijk journalisten verslag willen doen. Ze nodigt mij persoonlijk uit.

De context: Zembla heeft de afgelopen drie jaar onderzoek gedaan naar de angstcultuur in UMCU. De uitkomst: vier uitzendingen en talloze internetpublicaties over verzwegen, dodelijke calamiteiten; over kritische artsen die het veld moeten ruimen en bestuurders die vooral druk lijken met reputatiemanagement. De toezichthouder stelt het ziekenhuis onder verscherpt toezicht en onafhankelijke commissies bevestigen de structurele problemen op het gebied van openheid en patiëntveiligheid. Het UMCU zegt op het ene moment: de berichtgeving is onjuist, het andere moment erkent de raad van bestuur dat ZEMBLA het ziekenhuis juist met de neus op de feiten heeft gedrukt. Om vervolgens de misstanden toch weer te bagatelliseren.

Onze relatie met de persvoorlichters van het UMCU is problematisch. Afspraken maken is moeilijk. Interviews worden afgezegd, op inhoudelijke vragen krijgen we nauwelijks antwoord. Ook als andere Zembla-makers bellen in verband met een ander onderwerp komt er nauwelijks respons.

Meermaals heb ik tegen het hoofd van de afdeling communicatie gezegd: als wij dingen verkeerd hebben gebracht, meld dat. Wij zijn niet onfeilbaar. Help ons om te snappen wat er werkelijk gebeurt in dit huis. Kom met feedback als je vindt dat onze berichtgeving onevenwichtig is. Maar dan blijft het stil.

Op 26 maart publiceert het ziekenhuis een persbericht: UMC Utrecht geeft openheid na fatale fout. Kort daarna neemt Cullen contact met mij op. Ze vertelt hoe beladen de lezing is. En dat het ziekenhuis wilde dat ze een zwijgcontract zou tekenen. Ze stelt dat niet alleen zij, maar ook de artsen slachtoffer zijn van een cultuur waarin juristen en schadeverzekeraars de boventoon voeren.

Ik vind het nogal complex. Want wat wordt dit voor een bijeenkomst? Andere media berichten dat het ziekenhuis ‘open kaart gaat spelen’. Maar is dat zo? De raad van bestuur, de raad van toezicht, de inspectie; ze zitten straks op de eerste rij. Cullen vraagt of ik de bijeenkomst kom filmen. Er is ook een mogelijkheid om vragen te stellen, benadrukt ze.

Als ik mij vervolgens aanmeld bij het ziekenhuis, krijg ik een telefoontje van de voorlichter. Camera’s zijn helaas niet welkom. Volgens hem zou de behandelaar van Cullen dat niet willen. Daar komt bij: er zitten ook allemaal jonge artsen in de zaal. ‘Een camera voelt dan heel onveilig. Ik hoop dat je dat snapt’, zo besluit hij. Of ik dat snap is niet zo relevant. Hij is de gastheer. Hij bepaalt de regels. Ik vind het wel contrasteren met het transparante karakter dat het ziekenhuis zegt te beogen.

Op de avond voorafgaand aan de lezing vang ik op dat RTL Nieuws wel opnamen mag maken. En ook het NOS Journaal zal een cameraploeg sturen. Er blijken afspraken gemaakt te zijn. Alleen het eerste gedeelte mag gefilmd worden. ‘Sfeershots’, noemt de woordvoerder dat. Cullen zoekt opnieuw contact: ze vraagt of wij – ondanks het feit dat de voorlichter onze ploeg er niet bij wil hebben – toch willen komen. We besluiten alsnog te gaan. We zijn nog niet binnen of twee beveiligers versperren de doorgang.

En dan is daar de woordvoerder.

Die zegt: ‘Elke keer, ook nu weer, is het gedoe met je.’

‘Er is geen gedoe met mij. Er is gedoe in het ziekenhuis en daar leg ik de vinger bij.’

Op mijn verweer gaat hij niet in. Hij is resoluut: wij mogen niet filmen. Waarom mag ik mijn werk niet doen? In zijn hand houdt de woordvoerder een pen vast. Die steekt hij omhoog. ‘Kun je schrijven’, vraagt hij. ‘Nou dan.’

Maar ook zonder camera mag ik niet naar binnen. ‘Nee Ton, ik laat je niet toe. Omdat ik je niet vertrouw.’ In vrijwel elke zin noemt hij mijn naam.

Het ziekenhuis zal achteraf melden dat ik mij ‘ronduit agressief’ zou hebben gedragen. Ik stond ‘te tieren’, zo stelt de woordvoerder in NRC Handelsblad. Daar is niks van waar. Het hele gesprek staat op band. En daar ben ik blij mee. Want nu kunnen anderen vaststellen met welke dubieuze motieven het UMCU zijn persstrategie stut.

In de zaal staan drie bossen bloemen klaar. Voor Cullen en de twee artsen. Een mooi fotomoment. Als Cullen de bossen ziet, waarschuwt ze een van de artsen: dit is niet gepast.

Mijn gesprek met de woordvoerder duurt bijna twintig minuten. Inhoudelijke argumenten om mij te weigeren heeft hij niet. Ik heb altijd met open vizier gewerkt, breng ik in: ‘Ik doe gewoon mijn werk’.

‘Doen andere journalisten hun werk dan niet goed’, vraagt hij. Daar gaat het niet om, lijkt me. Hij vervolgt: ‘Waarom lukt het dan om met hen wel goede afspraken te maken?’

‘Welke afspraken heb ik dan geschonden? Je moet wel met feiten komen.’
Als wij inderdaad, zoals wordt beweerd, leven in het tijdperk van post truth, dan is deze voorlichter een kind van zijn tijd. Feiten doen er blijkbaar niet toe. Hij zegt: ‘Vertrouwen is emotie. En ik heb dat vertrouwen niet bij jou.’

Wie alles persoonlijk maakt en onthullingen reduceert tot ‘gedoe’ speelt een cynisch spel met de werkelijkheid. Als een instituut zo op de man speelt wordt het wel erg glibberig. Niet de gebeurtenissen zijn leidend, maar de onderbuik van de voorlichter. Emoties als alibi. Daarmee leidt hij de aandacht af van de echte problemen in dit ziekenhuis.

Weet ik te veel? Welke vragen mag ik straks niet stellen? Is de pers alleen welkom om een PR-moment op te luisteren? Er zijn tegenwoordig presidenten die daarmee denken weg te komen. Ik hoop dat wij alert blijven wanneer voorlichters van publieke instellingen zich zo gedragen.

Feit is dat deze persvoorlichter mij vraagt om buiten de zaal te wachten tot de lezing is afgelopen. Hij stelt voor dat ik Cullen daarna in het ziekenhuis mag interviewen. Ik besluit te wachten.

Twee uur later horen we applaus. Cullen krijgt toch de bloemen aangeboden. Ze weigert, vertelt ze me later. Mijn cameraman en ik maken ons klaar voor het interview. Dan komen er twee beveiligers op ons af. Ze zeggen dat we moeten vertrekken.

Ik weiger. Ik heb immers een afspraak. Het ziekenhuis verklaart tegenover de politie dat wij lukraak patiënten filmden. Opnieuw: niet waar. Feit is dat de beveiligers mij met geweld afvoeren en overdragen aan de politie.

Het OM doet nog steeds onderzoek naar de zaak. Ondertussen blijf ik verdacht van huisvredebreuk.

Nog geen reacties

Om te reageren moet je een Villamedia Account hebben en moet je eerst ingelogd zijn.