website over journalistiek

x

Villamedia heeft een app

 

Exclusieve inhoud Sluiten

Een NVJ-lid heeft dit artikel met je gedeeld. Gratis een maand alles lezen? Klik hier.

Een NVJ-lidmaatschap geeft je recht op:

  • Persoonlijk advies
  • Juridisch advies & rechtsbijstand
  • Perskaart
  • Korting op cursussen
  • Villamedia magazine

Word lid Verder lezen

Tien jaar check, dubbelcheck met Nieuwscheckers

Frans Oremus — Geplaatst op vrijdag 25 januari 2019, 11:00

Nieuwe tijden Een goed verhaal check je niet dood. Met dat devies kwam je tien jaar geleden nog weg. Sinds die tijd houden Peter Burger en Alexander Pleijter het journaille in de gaten. Samen met studenten van de Leidse universiteit onderhouden ze het platform Nieuwscheckers.

Peter Burger en Alexander Pleijter, beiden onderzoeker en docent Journalistiek en Nieuwe Media aan de Universiteit van Leiden, willen van Nieuwscheckers graag een instituut maken als Factcheck.org, dat in de Verenigde Staten met een forse redactie dagelijks een groot aantal ‘feiten’ op de korrel neemt.

Ze waren een eind op weg. Toen in 2016 de hype rond ‘fake news’ losbarstte werden ze gebeld door het ministerie van Buitenlandse Zaken, de Amerikaanse ambassade en tal van andere organisaties, waaronder nieuwsmedia als NOS Nieuws. Er gingen verhalen dat Trump als gevolg van nepnieuws gekozen zou zijn. Gevreesd werd dat nepnieuws ook in Nederland en andere Europese landen wel eens een belangrijke factor zou kunnen worden bij volgende verkiezingen. Burger en Pleijter werden gevraagd te adviseren over hoe zij nepnieuws kunnen herkennen en onderzoeken.

Als klap op de vuurpijl werden ze door Facebook gevraagd onderzoek te doen naar het bereik van Nederlands pulpnieuws via dit sociale medium. Hierdoor konden ze twee studenten en een redacteur inhuren, waardoor de basis onder Nieuws­checkers meer continuïteit kreeg. Het resulteerde onder meer in een interessant rapport, waaruit helaas nog geen vervolg voortvloeit vanwege moeizaam verlopende onderhandelingen tussen de Universiteit van Leiden en Facebook; iets waar de heren geen invloed op hebben. Desondanks blijven ze samen met studenten – als leeropdracht - checks publiceren op Nieuwscheckers.nl, zijn ze betrokken bij tal van initiatieven en constateren ze dat het checken van feiten een stormachtige ontwikkeling doormaakt - onder meer door de steeds nauwere samenwerking tussen factcheckers wereldwijd via de Internationale Fact-Checking Network (IFCN), dat Nieuwscheckers sinds 2017 erkent.

Pleijter: ‘De meest interessante ontwikkeling is onmiskenbaar de automatisering van factchecking. De Britse Mevan Babakar is pionier op dit gebied met haar organisatie Full Fact. Zij ontwikkelde een tool waarbij software automatisch de checkbare beweringen uit een tekst filtert. In België is een proef gedaan met een Nederlandstalige versie, waarbij transcripten van debatten uit het Belgische parlement zijn ingevoerd. Iedere zin krijgt een score op checkbaarheid; hoe hoger de score, hoe hoger de feitelijkheid en daarmee is de kans des te groter dat het om een bewering gaat die je kunt checken. Vervolgens wil je natuurlijk weten wat de meest relevánte feiten zijn. Dat gaan we die tool nu leren, hier in Leiden. Je kunt er straks transcripten van Tweede Kamerdebatten op screenen, maar ook talkshows.’

Wat heeft het eigenlijk voor zin, achteraf checken?
Pleijter: ‘Factchecking dwingt onze studenten heel kritisch te kijken naar berichten die ze tegenkomen omdat ze zich continu moeten afvragen of iets klopt. Als ze gerede twijfel hebben zoeken ze het tot op de bodem uit hoe het dan wel zit, ongeveer zoals een wetenschapsjournalist werkt. Daarna moeten ze dit nog eens toegankelijk en helder opschrijven. Onze ervaring is dat dit leerzamer is dan vooraf factchecken voor een journalistiek verhaal.’

Burger: ‘Onder invloed van de hype rond nepnieuws en het gebrek aan vertrouwen in de journalistiek zie ik op redacties de bereidheid toenemen meer aandacht te geven aan factchecking. De meeste nieuws­media willen fouten voorkomen. We geven soms presentaties, lezingen of trainingen, zoals bij NOS Nieuws en ANP, maar ook aan onderzoeksjournalisten (VVOJ) en het Expertisecentrum Journalistiek. Het is een manier om de journalistiek scherp te houden en de kwaliteit van het nieuws zo hoog mogelijk. Een voorbeeld: in de beginjaren van Nieuwscheckers belden we vaak met het ANP omdat het destijds de rare regel hanteerde dat een onderzoek met 500 respondenten het predicaat ‘goed’ verdiende. Dan legden wij uit dat het niet uitmaakt of er 500 of 5000 respondenten zijn - want bij een internetpeiling met open inschrijving heb je daar nog niks aan. Het ANP is hierna voorzichtiger geworden en heeft meer criteria betrokken in de beoordeling van onderzoeksresultaten.’

Pleijter: ‘Steeds vaker zien we dat foutieve berichtgeving na een publicatie op Nieuwscheckers wordt aangepast. Het bekendste voorbeeld is een nieuwsbericht van eind vorig jaar waarin verschillende media, zowel in Nederland als elders, er melding van maakte dat er in een – nota bene vegetarisch - wok restaurant in Thailand mensenvlees geserveerd zou zijn. Het vlees zou afkomstig zijn van een moordslachtoffer.

Er werd inderdaad een lijk aangetroffen in het restaurant, maar de eetgelegenheid was ten tijde van de moord gesloten, zo ontdekte wetenschapsjournalist Arno van ’t Hoog – een journalist die de afgelopen maanden bij ons werkte - in een onderzoekje van slechts een paar uur. Er was dus geen mensenvlees geserveerd aan gasten, maar het bericht was al viraal gegaan. Na onze publicatie hebben NU.nl, De Telegraaf, het Algemeen Dagblad en LINDA.nieuws hun berichtgeving aangepast. En omdat wij deze informatie kunnen doorgeven via de IFCN worden dit soort verhalen ook internationaal ge-debunkt.’

Jullie leren studenten op een bijna wetenschappelijke manier feiten te checken; de werkelijkheid op redacties is dat daar vaak weinig tijd voor is.
Pleijter: ‘Ha, het gebeurt wel eens dat we een verdacht verhaal checken en denken: “fuck, dat was een student van ons”. Want hoe goed we onze studenten ook opleiden, ze komen op een redactie met een eigen routine en er bestaan media waar je bij wijze van spreken tien stukken per dag op de website moet publiceren. Dan is er voor feiten checken weinig tijd inderdaad.

Bij de kwaliteitsmedia ligt dat overigens anders. Als het gaat om onderzoek hebben de Volkskrant en NRC bijvoorbeeld de regel dat je je als journalist niet alleen verlaat op het begeleidende persbericht - naast een quote van de onderzoeker die je nog even hebt gebeld - maar minimaal contact hebt met één andere persoon die niet betrokken is bij het betreffende onderzoek, maar wel verstand van de materie heeft.’

Wat leverde jullie onderzoek naar Nederlands pulpnieuws op Facebook op, dat afgelopen week werd gepresenteerd?
Burger: ‘We hebben het Facebook-bereik van 63 pulpnieuwssites als fantastisch.co, dagelijkse krant.nl en koffiepauze.net vergeleken met 20 reguliere nieuwsmedia. Daaruit bleek dat meer dan de helft - dus meer dan 5 miljoen van de in totaal 10 miljoen FB-gebruikers in Nederland - interacteerde met pulpnieuws; door te liken, te reageren of te verspreiden. We ontdekten dat het in veel gevallen gaat om pure clickbait sites, waarvan gek genoeg weinig mensen de naam kennen. Ze verspreiden artikelen met koppen als ‘98-jarige vrouw krijgt kerngezonde baby’, berichten over hele enge beesten die je in je huis kunt vinden, tranentrekkende verhalen over wonderbaarlijke genezingen of methodes waarmee je écht van kanker af kunt komen. Kortom dingen die iédereen wil weten, ook al weten we vaak best dat het gaat om nieuws met weinig journalistieke waarde.’

Pleijter: ‘Facebook ontdekte dat er weliswaar veel wordt geklikt op die koppen, maar de bezoekers er snel weer vertrokken als ze zagen dat het een kulbericht bleek. Facebook vindt dat slecht voor de gebruikerservaring en is al begonnen dit soort sites weg te drukken in de timelines van mensen, waardoor de kans kleiner wordt dat ze er mee in aanraking komen. Een site als Upworthy heeft hierdoor zijn bereik van miljoenen per dag enorm zien terugvallen en dat heeft ze veel geld gekost. Dat zal ongetwijfeld ook bij een aantal clickbait sites gebeuren die wij onderzochten. Voordeel is daarvan is dat ze in aandacht van gebruikers niet meer concurreren met serieuze nieuwsmedia.’

1 reactie

Om te reageren moet je een Villamedia Account hebben en moet je eerst ingelogd zijn.

  1. 1. E. van de Beek, 26 januari 2019, 01:45

    Burger en Pleijter hebben zichzelf als factcheckers volledig gediskwalificeerd door auteurs in bescherming te nemen van een artikel in De Groene waar werkelijk geen moer van klopt en dat beschouwd kan worden als een schoolvoorbeeld van agitprop. http://www.whathappenedtoflightmh17.com/nieuwe-uitleg-de-groene-over-russische-trollenonderzoek-rammelt-aan-alle-kanten/

Villamedia Sluiten

Inloggen

Registreren

Vul onderstaande gegevens in voor exclusieve toegang voor NVJ-leden.