Interview met Eric Smit van The Firewall: ‘Je zou kunnen zeggen dat we veel te laat wakker zijn geworden’

“We zijn een jachthond”, zegt Smit. “Niet een typische waakhond.” Een waakhond ligt aan de ketting: hij controleert de macht, observeert en publiceert. Een jachthond jaagt actief. “We gaan op zoek naar misstanden en roepen Big Tech ter verantwoording in de rechtszaal.” Daarmee combineert The Firewall onderzoek met juridische actie, gericht op één sector.

Smit wist bij zijn vertrek bij Follow the Money in 2023 al dat hij een nieuw project wilde opzetten. De druppel was de inauguratie van president Donald Trump. “De ganse Big Tech was daar aanwezig en kuste eigenlijk zijn ring. Dat moment heeft een enorme indruk op mij gemaakt. Toen wist ik dat het plan waar ik mee bezig was, een plan moest worden waarbij Big Tech nadrukkelijk de macht is die we moeten temperen.”

Hij is helder over de mogelijkheden. “We hebben geen Amerikaans paspoort en kunnen niet stemmen, maar we kunnen wel vanuit onze democratie werken en deze beschermen tegen de invloeden van Big Tech.”

‘Zuurstof wordt afgeknepen’
Het probleem van Big Tech zit hem in twee parallelle ontwikkelingen. Aan de ene kant de mis- en desinformatie via algoritmes van bedrijven als Meta, X en YouTube. Aan de andere kant worden journalistieke, gecontroleerde media steeds vaker afhankelijk van advertentie-inkomsten en algoritmes die de vindbaarheid bemoeilijken, vertelt Smit. “De zuurstof van traditionele media wordt afgeknepen”, zegt hij. “Feiten krijgen amper nog toegang tot het publieke domein en dat lijkt op dit moment een onomkeerbare trend te zijn, tenzij we er iets tegen gaan doen.”

Hij noemt als voorbeeld een recent NOS-bericht over de toename van frauduleuze advertenties op Facebook en Instagram. De politie ziet het patroon, maar de aandacht gaat naar de fraudeurs. “Terwijl het platform verdient aan die frauduleuze advertenties en er weinig aan doet om dit tegen te gaan. En wanneer de NOS belt, nemen ze gewoon de telefoon niet op. Ze zijn niet bereikbaar.”

Wat moeten we dan doen? “De deur in trappen bij dit soort partijen”, zegt Smit daadkrachtig.

Hij ziet juist een rol voor private initiatieven. “Ik denk dat de bewegingsvrijheid van een burgerinitiatief zoals The Firewall veel groter is dan die van een toezichthouder, want die bewegen natuurlijk binnen de kaders van een mandaat. Dat is veel politieker en daar hebben wij geen last van.” Daarnaast geeft hij aan dat het beleid rondom Big Tech enorm versnipperd is, wat handhaving extra lastig maakt. “Ook wordt er ontzettend veel gelobbyd door Big Tech om de Europese wetgeving minder sterk te maken, zowel vanuit de Verenigde Staten als Europa zelf. Daar gaan we met The Firewall ook onze blik op laten schijnen.”

‘Onderzoek is per definitie activisme’
De combinatie van onderzoek en rechtszaken roept de vraag op: waar ligt de grens tussen journalistiek en activisme? Smit is er duidelijk over. “Onderzoek is per definitie activisme”, zegt hij. “De mythe van de objectiviteit bestaat helemaal niet. Het is een façade die journalisten zo graag oprichten voor zichzelf.”

“Een goede speurneus heeft een instinct, die ziet iets en gaat erop af. Iemand die alleen maar ‘objectief’ bezig is en geen gevoel heeft voor wie een misstand gepleegd zou kunnen hebben, heeft in de onderzoeksjournalistiek weinig te zoeken. Wat je goed moet doen, is je aannames toetsen op een methodologische wijze die controleerbaar is, waarbij je continu de tegenspraak opzoekt en je eigen bevindingen tegen het licht houdt.”

Hij noemt The Firewall liever een onderzoeksplatform dan een journalistiek platform. “We hanteren de zware onderzoeksmethode en brengen feiten naar buiten, maar we zijn geen ledenmedium dat journalistiek aan de man brengt. We brengen onze jachthondfunctie aan de man.” De doelgroep is dan ook mensen die de urgentie al voelen. “Zij begrijpen dat er een existentiële bedreiging is. Die mensen aan boord krijgen om het legertje te vormen, dat is de eerste stap.” Op de website van The Firewall zullen artikelen worden gepubliceerd over de onderzoeken.

Binnen de organisatie zijn onderzoekers en juristen strikt gescheiden: onderzoekers beslissen niet mee over welke zaken worden aangespannen, juristen hebben niets te zeggen over het onderzoek. Een bestuur houdt toezicht op het geheel. Smit zelf wordt directeur en stapt daarvoor uit het bestuur.

Kantoor gezocht
De eerste week leverde The Firewall duizenden losse donaties op, ruim drieduizend ‘medestanders’ (120 euro per jaar) en honderdvijftig bondgenoten (1500 euro eenmalig). In totaal is er zo’n 9.5 ton opgehaald. Die resultaten verbazen zelfs Smit. “We hebben een uitstekend kapitaal om echt te gaan bouwen”, zegt hij. “Dat betekent dat we tegen het einde van het jaar hopelijk een redactie van een man of tien à twaalf kunnen hebben.”

Hij vertelt een goede jurist aan boord te hebben én een stapel open sollicitaties te hebben ontvangen. “Het is zoveel dat we nog moeite zullen moeten doen om ze allemaal op tijd te beantwoorden.” Een kantoor wordt nog gezocht; bezichtigingen in Amsterdam staan gepland.

Wanneer is Firewall geslaagd? “Op het moment dat we Big Tech ter verantwoording hebben geroepen en daarin slagen. Dat we rechtszaken weten te winnen en dat Big Tech inziet dat ze zich moeten gedragen naar de wetten die wij hier in Europa en Nederland hebben.”

Het klinkt heel ambitieus en Smit is zich bewust van de omvang van de uitdaging. “We hebben een enorme weg af te leggen, maar de urgentie is enorm groot. We hebben eigenlijk nog maar een korte periode om verschil te maken, voordat Big Tech onze democratie overneemt.”