Teletekst is dood, leve Teletekst: hoe de NOS de dienst met vernieuwde software toekomstbestendig maakte

‘Kijk’, zegt Danny van Zeggelaar, voorovergebogen achter z’n bureau op de NOS-redactie. ‘Zo werkte het.’ Op zijn scherm is een antiek systeem te zien waarmee Teletekstberichten gemaakt werden, met kleurcodes en al.

‘Het was een enorm gepriegel. Het kostte nieuwe redacteuren best een tijdje om dat in de vingers te krijgen.’ Het ‘nieuwe’ Teletekst werkt kinderlijk eenvoudig, als menig CMS-systeem.

Als Danny van Zeggelaar, redacteur online bij de NOS, over Teletekst praat komt er een enthousiaste glinstering in z’n ogen. Naast internetredacteur is hij één van de NOS-redacteuren die rouleert in de ‘Teletekstpoule’.

‘Hij weet álles over Teletekst’, zegt een NOS-communicatiemedewerker als Villamedia een interviewverzoek indient.

Al vanaf de introductie van Teletekst in Nederland, in jaren ’80 van de vorige eeuw, werkte de NOS met hetzelfde systeem: Cyclone. Die technologie liep al op z’n achterste benen, maar veel alternatieven waren er niet.

Storing
Door een software-update van Microsoft eind vorig jaar werkte Teletekst opeens niet meer. Vijf uur lang konden de pagina’s niet geactualiseerd worden. ‘Het was echt even spannend’, zegt Gerard de Kloet, als chef van de 24-uursredactie bij de NOS ook verantwoordelijk voor Teletekst.

Het ‘oude’ Teletekstsysteem wordt niet meer gebruikt maar bestaat - nog eventjes - als back-up.

‘Er waren, aan het begin van die storing, momenten waarop we dachten dat ’t niet meer gerepareerd kon worden.’ In Engeland liepen nog enkele, gepensioneerde Teletekst-experts rond. In allerijl werd een van hen ingevlogen voor een spoedoperatie. ‘Hij heeft het letterlijk weer aan elkaar geknoopt.’

Dagenlang ondervond Teletekst naweeën van de storing. Het was duidelijk: er moest iéts gebeuren. Al daarvoor wilde de NOS Teletekst integreren in iNOS [het redactiesysteem van de NOS, red].

Het ‘nieuwe’ Teletekstsysteem is geïntegreerd in ‘iNOS’ en werkt eenvoudig zoals een CMS.  © Rutger de Quay

‘Het was een project waar we al langer mee bezig waren, maar zoals dat gaat: elke keer werden we ingehaald door iets anders.’ Nu kreeg de technische afdeling de opdracht om er vaart achter te zetten.

De gebruiker merkt, als het goed is, zo niks van de nieuwe omgeving waarin ‘de achterkant’ van Teletekst nu werkt. Voor redacteuren bij NOS Nieuws - waaronder Van Zeggelaar - is het nieuwe systeem een zege, zegt hij.

Eén extra regel
‘We hebben negentien regels tekst in plaats van achttien. Eén zo’n regel kan een verschil maken’, zegt Van Zeggelaar enthousiast. ‘Toch iétsje meer ruimte.’ De visuele ruimte voor de kop is minder geworden. Een lege blauw gekleurde regel is verdwenen, zodat de weergave op het televisiescherm gelijk is zoals op internet en in de app.

Lichte paniek onder vaste bezoekers van Teletekst

Al waren er kinderziektes. De snelkoppelingen - onderaan de pagina - werkten nog niet lekker. Enkele dagen ontbrak de sneltoets naar voetbalnieuws (801) en het weer (702). ‘Teletekstgebruikers onthutst’, kopte het AD: ‘Lichte paniek onder vaste bezoekers van Teletekst’. De Kloet, bezwerend: ’Alles werkt nu weer zoals vroeger’.

‘Het is een mooi voorbeeld van hoe routineus mensen Teletekst gebruiken. Iedereen heeft een vaste volgorde en een vast patroon’, zegt hij. ‘De manier waarop mensen Teletekst gebruiken zit er echt ingeramd.’

Impressie van Teletekst, 1990. Beeld: Nederlands Instituut voor Beeld en Geluid/ANP

Opgedoekt
Een aantal pagina’s zijn, in stilte, gesneuveld. ‘De loterijuitslagen; dat soort dingen.’ Eerder verdween de pagina ‘Opmerkelijk’ al, de pagina die door ‘iemand van de ‘serviceredactie’ werd gevuld. ‘We vonden het niet meer onze kerntaak’, zegt De Kloet.

Er zijn tientallen zweefvliegverenigingen waar Teletekst 24/7 aanstaat

Er was een voornemen om het weerbericht voor de luchtvaart op te doeken. Dat bleek wettelijk niet te mogen. De luchtvaartwet schrijft voor dat weersinformatie voor vliegers raadpleegbaar moet zijn via Teletekst, zodat de luchtverkeersleiding de weersomstandigheden kan doorgeven aan piloten. ‘Er zijn tientallen zweefvliegverenigingen waar Teletekst 24/7 aanstaat.’ Dus die pagina bleef uiteindelijk wél.

De pagina “informatie voor thuisblijvers van Defensie” is wel opgedoekt. ‘Dat was wel, eh, overbodig.’

Zeker voor nieuwe redacteuren was het aanpoten om het oude Teletekstsysteem onder de knie te krijgen, zegt Van Zeggelaar. Het kostte een paar dagen inwerken. Met de komst van het nieuwe systeem stelde hij een bondige handleiding op.

Het lijkt erop dat die volstaat: uitgebreide cursussen zoals bij het vorige systeem blijken niet nodig te zijn.

Het schrijven van een Teletekstbericht is ogenschijnlijk een stuk minder arbeidsintensief geworden. Dat klopt niet, vindt de redacteur: ‘Uiteindelijk zit de meeste energie in het schrijfproces van een nieuwsbericht.’

ChatGPT kan geen Teletekstberichten schrijven
Aan het begin van de ChatGPT-hype liet hij kunstmatige intelligentie een bericht schrijven, bij wijze van experiment. Het nieuws, samengevat in drie alinea’s. ‘Dat was een wáár-de-loos bericht’, grinnikt hij.

Wat is een goed Teletekstbericht? ‘Het nieuws samengevat in drie alinea’s, alles dat je - beknopt - moet weten’, zegt Van Zeggelaar resoluut. ‘Je vat de hele dag de kern van de kern van de kern van het nieuws samen. En soms herschrijf je het een keer, of nóg een keer. Of zegt de eindredacteur: “dit kan eruit”.’ Want Teletekstberichten, hoe kort ook, worden ook door een eindredacteur gelezen.

‘Er is geen echte cursus om goede Teletekstberichten te schrijven. Je moet een paar keer meedraaien en het vooral veel doen.’

De tijd dat NOS-redacteuren zich exclusief bezighouden met Teletekst ligt achter ons. Van Zeggelaar werkt zo’n ’60 procent voor online en 40 procent voor Teletekst.’

De Kloet: ‘Redacteuren doen er altijd dingen naast. Nieuwsberichten schrijven voor online, radionieuws lezen, et cetera.’ Bij NOS Sport zijn er nog enkele ‘dedicated’ Teletekstredacteuren: live sport- verslagen en updates luisteren nogal nauw.

Miljoenen gebruikers
Op lineaire televisie is het moeilijk om te zien hoeveel gebruikers Teletekst precies heeft. Volgens een onderzoek uit 2022 bereikt de dienst wekelijks 3,5 miljoen Nederlanders. Online laat zich dat makkelijker meten. ‘Zo’n eén miljoen bezoekers per week,’ zegt De Kloet, ‘en dat zijn héle trouwe bezoekers. 700 duizend van hen bezoekt Teletekst dagelijks minstens één keer per dag.’

Nieuwe ruimte voor NOS Teletekst. Jaartal onbekend. Beeld: Nederlands Instituut voor Beeld en Geluid.

Ter vergelijking: niet lang voordat de Vlaamse publieke omroep haar Teletekstdiensten staakte, had het ongeveer 120 duizend bezoekers per dag. Tot zover bekend hebben alleen de Duitse, Zwitserse en Oostenrijkse publieke omroepen nog Teletekst met, zoals in Nederland: nieuwsberichten.

Van Zeggelaar: ’Het aantal hoge gebruikers zegt ook iets over hoe Teletekst gewaardeerd wordt.’ Toen bekend werd dat Teletekst ‘gered’ was, stroomden er bij de NOS ‘handgeschreven’ brieven en bakken aan e-mails binnen, knikt de chef instemmend. ‘Voor ons was dat een duidelijk teken: wij gaan nog even door met Teletekst.’

‘Het nieuws dat we Teletekst gered hadden omschreven veel mensen als “het beste nieuws van de week”’, zegt de redacteur.

Kerstgroet
Bij de introductie van het nieuwe systeem leek het erop dat de traditionele kerst- en nieuwjaarsgroet zou sneuvelen. ‘We wilden het nieuwe systeem behapbaar houden’, peinst De Kloet. ‘Je wil het liefst met vaste templates werken en het zo min mogelijk foutgevoelig maken.’

‘Gelukkig’ bleek een iets uitgebreidere techniek nodig om de ‘sport- en servicepagina’s’ (de televisiegids, informatiepagina’s) in de lucht te houden. ‘Dus ja, op Eerste Kerstdag komt er een kerstpagina. Geen zorgen…’

Teletekst in 1984. Beeld: Nederlands Instituut voor Beeld en Geluid.

Nu Teletekst overal ter wereld behalve in Nederland uitsterft, hebben veel moderne tv-afstandsbedieningen geen ‘Teletekstknop’ meer. Voor de bezitters van zulke televisies heeft De Kloet goed nieuws. ‘Op digitale televisies en de tv-kastjes van kabelaars komt binnenkort een Teletekst-app.’

Zodat in het nieuwe, digitale tijdperk de stokoude technologie ook weer meekan met de tijd. Wat De Kloet en Van Zeggelaar betreft is dat nog héél erg lang.

‘Toen de NOS bekend maakte dat Teletekst gered was’, lacht De Kloet, ‘werd de Teletekstapp opeens veel gedownload. Dagenlang stond het hoog in de meest gedownloade nieuwsapps.’ Teletekst mag dan oud zijn, de patiënt is in Nederland nog lang niet overleden.