anp banner november

— dinsdag 17 februari 2009, 09:56 | 13 reacties, praat mee

Staat moet media nu helpen

De enorme problemen waarvoor de dagbladen en andere serieuze media zich momenteel gesteld zien, liegen er niet om. De overheid zou de journalistiek te hulp moeten schieten. Niet door steunverlening aan bedrijven, maar door zich op de journalistieke processen en producten zelf te richten.

Advertentie-inkomsten zijn in een vrije val terechtgekomen en de geleidelijke neergang in abonnees zet zich versterkt door. Op grond hiervan riepen in december 44 uitgevers, hoofdredacteuren en directies minister Plasterk in een brandbrief op steunmaatregelen te treffen. In Frankrijk is Sarkozy hem vorige maand voorgegaan: de problemen beperken zich niet tot Nederland.
Het pleidooi voor steunverlening wordt verdedigd met een beroep op de gedachte dat onze democratische samenleving alleen kan bestaan bij de gratie van vrije media, goede journalistiek en een adequate distributie. Zonder een behoorlijke informatievoorziening en open discussie zal de publieke meningsvorming worden afgesneden van haar bronnen, een situatie waaronder niet alleen de politieke democratie, maar ook de economie en de wetenschap te lijden zullen hebben.

De roep om hulp van de leiding van de dagbladpers lijkt op het eerste gezicht alleszins gerechtvaardigd. Gevestigde kranten zijn de laatste jaren inderdaad in zwaar weer terechtgekomen en verschillende titels dreigen om te vallen. En in de landen om ons heen hebben we kunnen zien waar de kaalslag in de informatievoorziening - bijvoorbeeld in de regio, onder buitenlandcorrespondenten en gespecialiseerde journalisten - toe leidt.

Toch valt er wel iets in te brengen tegen het pleidooi voor steun aan de bedrijfstak. Het beleid van verschillende concerns en hun aandeelhouders is de laatste jaren bepaald niet een toonbeeld van verantwoord ondernemerschap geweest. Verschillende uitgevers blijken bovendien structureel de voorkeur te geven aan investeringen in producten die dan wel een hoger rendement opleveren, maar tegelijk de eigen journalistieke titels ondermijnden. Het is wat zuur - om niet te zeggen ongeloofwaardig - wanneer deze bedrijven zich nu ineens opwerpen als de hoeders van de kwaliteit in de journalistiek.

En dan nog: de problemen zitten dieper en die worden met de bepleite steunmaatregelen niet zomaar opgelost. De neergang in de distributie van de dagbladpers is al zo’n veertig jaar aan de gang en staat los van conjuncturele schommelingen. De enorme uitbreiding van het televisieaanbod, regionale zenders, tijdschriften en huis-aan-huisbladen hebben de positie van de kranten in brede lagen van de samenleving systematisch ondergraven; de digitale revolutie heeft deze tendens vervolgens versterkt en verbreed. Anders gezegd, door het samenkomen van de verschillende ontwikkelingen - de lange termijn, de neergaande conjunctuur en de digitale revolutie - is het economische model van de gedrukte krant in het hart aangetast.

Niemand weet hoe de toekomst er uit zal gaan zien, maar de Werdegang van het Algemeen Dagblad en de daarbij ondergebrachte regionale bladen - in een verwoede poging het tij te keren - doen het ergste vrezen als het om de toekomst van de serieuze journalistiek gaat. De huidige crisis zal meer slachtoffers maken, terwijl experimenten, broodnodig om nieuwe wegen te exploreren, zullen sneuvelen. Het internet levert beroepsmatig volop nieuwe perspectieven, maar deze zijn economisch nog niet of nauwelijks rendabel te maken.

Er is dus alle reden om ons zorgen te maken over de kwaliteit en het bereik van de publieke informatievoorziening. En dat zou de overheid zich inderdaad moeten aantrekken - zoals we ons als samenleving ook bekommeren om de kwaliteit van het onderwijs en de cultuur. En zoals in die sectoren een gericht beleid wordt gevoerd, zo zou de overheid ook de journalistiek te hulp moeten schieten. Niet door generieke steunverlening aan bedrijven, maar door zich op de journalistieke processen en producten zelf te richten.
Zo’n beleid zou zijn weerslag moeten vinden in de vorm van een goed gevuld en onafhankelijk investerings- en ontwikkelingsfonds, dat zich richt op het ondersteunen van experimenten en kwaliteitsverhogende initiatieven op het gebied van multimedialiteit, informatieverzameling, distributie, organisatie en professionele vernieuwing. Daarbij zou het geen kwaad kunnen ook de publieke omroep - die op dit punt veel te weinig heeft laten zien - in dit beleid te betrekken. De versterking van de hoogwaardige nieuwsvoorziening zou bij dit alles voorop moeten staan - en niet zozeer de economische problemen van de ene of de andere sector, waaraan, zoals gesteld, structurele oorzaken te gronde liggen.

De overheid zou zich in de huidige situatie van turbulente en diep ingrijpende veranderingen moeten inspannen de journalistieke kwaliteit te beschermen en te bevorderen. Want dat er, zeker ten tijde van spanningen, crisis en rampen, grote behoefte is aan professionele journalistiek, staat buiten kijf. En als we bezien welke perspectieven zich door de digitale revolutie hebben geopend, dan moeten we vaststellen dat er op zichzelf niet veel reden is voor pessimisme. De vraag is eigenlijk vooral of en hoe nieuwsorganisaties het huidige transformatieproces zonder kwaliteitsverlies doorkomen en hoe de kwaliteit van de nieuwsvoorziening op de langere duur kan worden gegarandeerd.
Die vraag is cruciaal voor het functioneren van de publieke sfeer en gaat ons allen aan, de overheid voorop.

Frank van Vree is hoogleraar Journalistiek aan de universiteit van Amsterdam.

Dit artikel werd eerder gepubliceerd in Het Financieele Dagblad van 17 februari 2009

Bekijk meer van

Praat mee

13 reacties

Bjorn, 17 februari 2009, 12:52

mischien heeft iedereen wel erg zitten slapen

Bar, 17 februari 2009, 13:53

Misschien moeten de kranten eens kijken naar hun personeelsbestand: bij de Pers bijvoorbeeld werken zo’n 50 journalisten, bij de Volkskrant zo’n 220 en bijna allemaal 40+.

Esther Wouters, 17 februari 2009, 16:23

Wat heeft het waarborgen van de journalistieke kwaliteit en onafhankelijkheid met de leeftijd van de journalisten te maken? Alsof 40+ers niet creatief en vernieuwend kunnen zijn en buiten gebaande paden kunnen treden. Gezien huidige levensverwachtingen en datum van pensionering staan zij welbeschouwd aan het begin van hun journalistieke carriere.

Marie, 17 februari 2009, 17:07

“Het pleidooi voor steunverlening wordt verdedigd met een beroep op de gedachte dat:
onze democratische samenleving alleen kan bestaan bij de gratie van vrije media, goede journalistiek en een adequate distributie.”

Inderdaad. Ik zou eveneens vergeten dat er voor een gezonde democratie ook nog een geinteresseerde burger nodig is.

Aafje, 18 februari 2009, 09:04

Deze en veel mij bekende geïnteresseerde burgers worden consequent teleurgesteld door de media. Zie bijvoorbeeld de recente uitglijders rond Armitage. Hoger opgeleide lezers, waar veel kranten het van moeten hebben, doorzien als snel of journalisten het gewone handwerk nog wel goed doen. Een opvallend gebrek in Nederlandse kranten is dat er zo weinig aan follow-up gedaan wordt. Achtergronden blijven chronisch onderbelicht. Pas als RTL een WOB-vezoek doet over Irak, duiken kranten ook op dit onderwerp. Zijn redacties zich wel bewust van het feit dat er voor het buitenland nieuws veel concurrentie is op internet? Ik zie dat niet namelijk. De onderzoeksjournalistiek die wel interessante onthullingen brengt, tref je vooral bij omroepen. Is dat werkelijk alleen geldgebrek? Ik kan me toch niet aan de indruk onttrekken dat het ook gaat om de juiste keuzes maken. Ik ben geen Telegraaf-lezer, maar in één ding heeft Paradijs heel erg gelijk: veel redacties lijken geen onderscheid te kunnen maken tussen cynisme en onafhankelijkheid. Anders gezegd: ik mis gedrevenheid in zake waarheidsvinding en de analyse van het nieuws. Goede commentatoren zijn met een lantaarntje te zoeken. De hand moet ook in eigen boezem.

Marie, 18 februari 2009, 10:50

Maar jij en jou mede hoger opgeleide burgers zijn voor kranten heel lang niet interessant geweest Aafje. Want het geld -lees de inkomsten- was te halen bij de massa, en niet bij de veel kleinere doelgroep van jou en jouw vrienden. Dat er nu ineens dus wordt gesproken over de democratische samenleving die alleen kan bestaan bij de gratie van vrije media, goede journalistiek en een adequate distributie, is een volstrekte wassen neus. Ik denk dat het een gevolg is geweest van de vrije markt, en ik denk dat dat ook is wat Frank van Vree bedoeld.
Mvrgrt

Joris, 18 februari 2009, 12:45

Een onafhankelijk ontwikkelingsfonds, betaald door de overheid? Dat klinkt nogal paradoxaal.

Vincent, 18 februari 2009, 14:11

De dagbladen dreigen om te vallen door hun eigen wanbeleid en alle gemiste kansen online. En nee, het hebben van een site alleen maakt je niet ‘Web 2.0 compatible’. Het zou van de zotten zijn als daar ook weer een overheidspotje voor moet komen. Je bent dan niet meer geloofwaardig als onafhankelijke publicatie. Denk je niet dat je lezers dat niet door hebben?

En laten we nu eens eerlijk zijn. Die publieke discussie gaat wel door dankzij de laagdrempelige en gratis mogelijkheden hiervoor online. Of dit nu een weblog is of iemands profiel op Hyves of Facebook. Daar heb je geen gedrukte krant voor nodig. 

Klagen over het missen van advertentie-inkomsten is leuk voor het vullen van kolommen en het is altijd goed gespreksvoer voor bij de koffieautomaat. In plaats daarvan zou je ook je energie kunnen steken in het maken van een inhaalslag op online gebied om zo je adverteerders terug te winnen.

Dat de uitgevers en hoofdredacteuren juist nu die brandbrief sturen is heel logisch. Het lijkt erop dat er geld te halen valt in Den Haag en onder het mom van de economische crisis kun je dat natuurlijk lekker aandikken. Kortom, goede timing maar niet wenselijk en eerlijk gezegd onnodig. Innoveren dames en heren!

Roos, 18 februari 2009, 14:41

Wat zou er gebeuren als kranten ophouden te bestaan? Hebben we dan geen nieuws meer? Zijn er dan geen primeurs meer? Het belangrijkste effect is het wegvallen van platforms en spreekbuizen voor politici en vakbonden. Het tragische is dat de journalistieke kwaliteit niet is ondergraven door het ontbreken van een toekomstbestendig businessmodel maar door het ontbreken van een markt voor kwaliteitsjournalistiek. De vraag is beperkt, dus is het aanbod ook beperkt. Ik tel even de oplages van FD en NRC bij elkaar, dan komen we tot 275.000. Er zijn in heel Nederland slechts een paar journalisten die echt bezig zijn met onderzoeksjournalistiek. Het merendeel van de journalisten leverde nieuws - maar dat is stelselmatig overgenomen door gratis media. De kranten zitten dus nu met een dure bezetting die nieuwtjes levert die iedereen al kent. Vanuit economisch oogpunt is er geen enkel argument om kranten in brede zin te steunen. Hier is alleen sprake van een lobby om te overleven. Voor de kwaliteit van de journalistiek zou een shake-out weleens heel heilzaam kunnen zijn.

lia, 18 februari 2009, 14:42

@Vincent, goed geanalyseerd. Het is meteen wat steeds sneller wordt doorzien: de nadruk ligt verkeerd. Het gaat mensen die er iets toe zouden kunnen doen, niet om oplossingen maar om (eigen) belangen. Je weet niet welke motivaties áchter die brief ligt, de heren en dames die er werkelijk toe zouden kúnnen doen, zouden kunnen zeggen dat ze de ´subsidie´ gaan gebruiken voor de democratische samenleving die alleen kan bestaan bij de gratie van vrije media, goede journalistiek en een adequate distributie, maar ik ben bang dat ze ook dáár de nadruk verkeerd leggen: teveel op de vorm, te weinig op de inhoud.

Bambi, 19 februari 2009, 09:08

Waarom zouden bepaalde sectoren uitgezonderd worden van blootstelling aan de onvolprezen marktwerking, het allerheiligste principe van onze maatschappij? Als een bedrijf niet levensvatbaar is dan gaat het failliet.

lia, 19 februari 2009, 11:48

Nou, dat is wel erg optimistisch Bambi, in een periode waarin we net megaveel fusies achter de rug hebben en het niet meer gaat over bedrijven maar over (mega)concerns, die vervolgens door de staat overgenomen moeten worden omdat er anders ineens wel heel veel paniek zou ontstaan.

Ieder z´n vak zullen we maar zeggen: de hoofdredactie zorgt voor de centen, niet geheel onbelangrijk, maar ook niet onbelangrijk is dat de eindredactie nou eens géén concessies aan die centen en daarmee de doelgroep doet, maar zorgt voor inhoudelijk sterke journalistiek. Daar heeft het de laatste jaren echt aan ontbroken; hoeveel nieuwe tijdschriftitels verschenen er maandelijks wel niet, steeds voor een weer iets meer gefragmenteerdere doelgroep. Dat ging echt niet meer over de democratie en de vrije media hoor, er zaten maar weinig opiniebladen bij, dat ging over geld. En geld zou niet de drijfveer voor de journalistiek moeten zijn, daarom hebben ze die functies van hoofdredactie en eindredactie ooit gescheiden. De vraag is, hoe gescheiden zijn ze nog, en kunnen en durven eindredacteuren voldoende ruimte te nemen voor de inhoud of doen ze (te)veel concessies aan de hoofdredacties cq geldschieters. Daar zou ik wel eens onderzoek naar willen zien, je hoort er in elk geval weinig over!

henri van der steen, 19 februari 2009, 16:16

Ik reageer even op Roos die overigens een even prikkelende als droevige vaststelling doet: de kranten zitten met een dure bezetting die vooral nieuws levert dat iedereen al kent. Ai.
Roos maakt volgens mij wel een denkfout: als de kranten verdwijnen, verdwijnt niet het podium voor politici. Dat podium is en blijft er, de televisie. En dat is juist de tragiek. Televisie is eenrichtingsverkeer, kranten zorgen juist voor polemiek; zie alom de vele interessante brieven van lezers. Deze kracht van kranten wordt volgens mij stelselmatig onderschat, ook als het gaat om de grote, democratische waarden.

Colofon

Villamedia is een uitgave van Villamedia Uitgeverij BV

Postadres

Villamedia Uitgeverij BV
Postbus 75997
1070 AZ Amsterdam

Bezoekadres

Johannes Vermeerstraat 22
1071 DR Amsterdam

Contact

redactie@villamedia.nl
020-30 39 750

Redactie (tips?)

Dolf Rogmans
Hoofdredacteur, 020-30 39 751

Marjolein Slats
Adjunct-hoofdredacteur, 020-30 39 752

Linda Nab
Redacteur, 020-30 39 758

Lars Pasveer
Redacteur, 020-30 39 755

Trudy Brandenburg-Van de Ven
Redacteur, 020-30 39 757

Anneke de Bruin
Vormgever, 020-30 39 753

Marc Willemsen
Webontwikkelaar, 020-30 39 754

Vacatures & advertenties

Karen Bais
020-30 39 756

Sofia van Wijk
020-30 39 711

Bereik

Villamedia trekt maandelijks gemiddeld 120.000 unieke bezoekers. De bezoekers genereren momenteel zo’n 800.000 pageviews.

Rechten

Villamedia heeft zich ingespannen om alle rechthebbenden van beelden en teksten te achterhalen. Meen je rechten te kunnen doen gelden, dan kun je je bij ons melden.