Sanne de Boer in De Schepping over de vele levens van haar boek

Toen mijn boek Mafiopoli eind 2020 verscheen, zaten we midden in een lockdown. De boekwinkels gingen dicht, fysieke presentaties vielen weg. Toch vonden veel mensen juist in die tijd de rust om te lezen. Dat mijn boek, over de stille opmars van de ’Ndrangheta in Noord-Europa, zo snel zijn publiek wist te vinden, is iets waar ik nog altijd met verwondering op terugkijk. De jaren erna groeide het boek door: het werd vertaald, kreeg nieuwe omslagen – en daarmee nieuwe identiteiten.

In eerste instantie wilde ik Nederlandse lezers bewust maken van de geraffineerde manier waarop een organisatie als de ’Ndrangheta de samenleving kan ondermijnen – in Calabrië, de regio waar deze maffia vandaan komt, maar ook dichterbij huis. Tegelijk wilde ik laten zien hoeveel kracht er schuilt in het burgerverzet dat ik in Zuid-Italië aantrof. Voor de Nederlandse cover koos ik daarom bewust een zonnige foto van een Calabrees dorp – niet het clichébeeld van ‘de maffia’, maar iets hoopvols.

Mijn Engelse uitgever gaf het boek vorig jaar juist een klassieke true crime look: zwart-wit, met bloedspetter. Bij de Duitse hardback was gekozen voor een getekende octopus tegen zachtgroene achtergrond. En de Bundeszentrale für politische Bildung liet voor het onderwijs zelfs een aparte editie drukken, met een militaire politieagent op het omslag. Je hebt er als buitenlandse auteur nauwelijks zeggenschap over, ontdekte ik. Het was even wennen, maar ook boeiend om te zien hoe dezelfde tekst per taalgebied een heel ander voorkomen kreeg.

Sinds het weer kan, reis ik voor lezingen per trein door Nederland en Duitsland. In ons buurland werd ik verrast door de serieuze literaire ontvangst: lange fragmenten werden voorgelezen voor een stil, aandachtig publiek. Aan hun geschokte reacties merkte ik hoe weinig besef er nog is van de maatschappelijke invloed van criminele netwerken in Europa. Bij ‘maffia’ denken we aan filmisch geweld, maar succesvolle groepen als de ’Ndrangheta excelleren juist in strategische connecties en stille economische infiltratie.

Voor mij was het belangrijkste doel van het boek: beeldvorming bijstellen. Niet de maffia van luidruchtige schietpartijen, maar die van strategie, zwijgzaamheid en macht. En juist die eigenschappen maakt verslaggeving hierover complex. De verhalen zijn er wel, maar zitten vaak in de onderlagen van economie en bestuur. In interviews word ik nog vaak gevraagd of ik ‘niet bang ben’. Ik zou willen zeggen dat het grootste gevaar niet per se schuilt in expliciete bedreigingen, maar in de hardnekkigheid van ondermijnende structuren die aan het zicht worden onttrokken.

De laatste jaren is de aandacht voor de georganiseerde misdaad in Nederland vooral toegenomen door steeds vaker voorkomende explosies en bedreigingen, en door tragische gebeurtenissen als de vele vergismoorden en de moordaanslag op Peter R. de Vries. Onze overheid zet in op hardere repressie, geïnspireerd door de Italiaanse maffiabestrijding. Maar hoe effectief is zo’n aanpak op de lange termijn? In Italië is daarmee in de loop der tijd het publieke geweld van maffiaclans sterk afgenomen, maar dat geldt zeker niet voor hun economische en democratische invloed. Ook daaruit moeten we in Nederland lessen trekken.

Dit voorjaar schreef ik een uitgebreid nawoord voor de geactualiseerde twaalfde druk, die deze maand verschijnt. De reacties van lezers, onder wie ook veel misdaadbestrijders, hebben mijn kijk op het onderwerp veranderd én verdiept. En ik heb er veel van geleerd om te zien hoe dezelfde tekst in verschillende taalgebieden verschillende levens kan leiden. Van true crime tot literatuur, van reisgids tot schoolboek. Een nieuwe vertaling is onderweg – en ook een nieuw boek, dat ik nu aan het schrijven ben. Want de vragen die me dreven bij het schrijven van Mafiopoli – hoe diep reikt de ondermijning van criminele machtsstructuren en hoe kunnen we er weerbaarder tegen worden? – zijn zeker nog niet allemaal beantwoord, en misschien wel urgenter dan ooit.