Robin de Wever onderzocht een oorlogstrauma bij de redactie van Trouw

Na mijn afstuderen schreef ik zeven jaar lang voor Trouw. Ik wist dat er daar ooit iets was gebeurd, iets heftigs. Maar het ging er nooit over.

Tot ik in de zomer van 2023 werd gebeld door Wendelmoet Boersema, toen adjunct-hoofdredacteur. Toen Trouw in 1944 nog een verzetskrant was, hadden de nazi’s 23 verspreiders opgepakt, legde ze uit. En had de Trouw-top een briefje toegespeeld gekregen. Dat leek een ultimatum te bevatten. De mannen zouden geëxecuteerd worden, maar als Trouw bereid was om zichzelf op te heffen, dan zouden ze gespaard worden.

De Trouw-top had gewikt en gewogen, en beslist: nee, we gaan door. Waarop de mannen waren geëxecuteerd.

Of ik eens in die affaire wilde duiken, vroeg Wendelmoet. En daar voor Nationaal Monument Kamp Vught en Trouw een verhalende podcastserie over wilde maken. Ik werkte inmiddels al vijf jaar elders als podcastmaker, maar dit verhaal intrigeerde natuurlijk direct. Waarom had Trouw die keuze eigenlijk zo gemaakt? En wat heeft dat gedaan met al die levens? De executie en de schuldvraag raakten niet alleen de 23 mannen, maar ook talloze families en andere nabestaanden.

Had er iemand gepraat?

Die vraag pakte ik op met Rianne Oosterom, historicus en geschiedenisredacteur van Trouw. Zij kende weg al in de verzetswereld. Samen zijn we de nasleep van het ultimatum in kaart gaan brengen, beginnend bij historicus Peter Bak. Hij had de zaak onderzocht en geconstateerd dat het heel anders zat met het briefje. Van daaruit werkten we naar een vraag die iedereen zich tijdens en na de executie leek te stellen: hoe kon het dat de mannen waren opgepakt? Had er iemand gepraat?

Al snel bleek dat er inderdaad was gepraat. Op zo’n moment weet je als journalist dat je kunt gaan graven, maar ik voelde gelijk ook terughoudendheid. Het ging om een oude zaak, waar al tachtig jaar niet meer over was gesproken. Waarom moest ik die eigenlijk weer oprakelen? En de kinderen, die destijds nog niet waren geboren, een microfoon voor de neus houden?

Al snel bleek dat de zaak helemaal geen voltooid verleden tijd was. Er gingen nog altijd geruchten over rond, en er gingen nog altijd mensen gebukt onder de verhalen die werden verteld.

Het leek me mooi om die verhalen tegenover elkaar te zetten en de luisteraar zelf te laten oordelen, maar Rianne vond dat we daar niet mee weg konden komen. Dat werkt niet bij tachtig jaar oude kwesties waarbij de feiten totaal onduidelijk zijn, zei ze. Rianne drong erop aan om van één verhaal, een ernstige casus, heel precies uit te zoeken wat daar nu gebeurd was.

Dat had ze uitstekend ingeschat. Uiteindelijk zijn we weken bezig geweest met het in kaart brengen van wat er precies was gebeurd. Rianne is voor die ene casus twee weken in het Nationaal Archief geweest, om een dossier van de naoorlogse rechtspleging (die dossiers waar zo veel over te doen is) helemaal door te nemen en de relevante passages over te schrijven. Twee weken, alleen maar om te lezen en over te schrijven.

Het gesprek met de dochter van die betreffende verzetsman zal ik niet snel meer vergeten. Of ja, gesprek: uiteindelijk ben ik drie keer bij haar op bezoek geweest en kwam ik thuis met zo’n zes uur aan opnamen. In het hele proces is veel tijd, denkwerk en nazorg gaan zitten. Wat tijdens onze verkenningen boven kwam was heftig en kwam voor sommigen ongelofelijk dichtbij.

Je lijkt in de serie vooral op zoek naar het goede in mensen, zei iemand deze week tegen me. Daar schrok ik een beetje van. Ben ik dan niet kritisch?

Ik heb er nog eens over nagedacht en ik denk dat het wel meevalt. Als je in iemands oorlogsverleden, reputatie en dus nalatenschap gaat zitten wroeten, moet je voorzichtig zijn. We weten vaak niet waarom we doen wat we doen, zei historicus Hans Blom tijdens het maakproces tegen me. Laat staan dat ánderen weten wat onze motieven zijn. Laat staan dat anderen dat 80 jaar later kunnen achterhalen.

Het resultaat is een podcast met heftige gebeurtenissen, grote trauma’s en kennelijk weinig oordelen. Nou ja, ga vooral luisteren. En oordeel zelf.