Open discussie over opnemen gesprekken

* In zaak 2009-43 is het handelen van Joep Dohmen op twee punten veroordeeld. Eén ervan luidt:
‘...journalistiek onzorgvuldig gehandeld door een of meer telefoongesprekken op te nemen zonder medeweten en toestemming van klaagster.’

* Hiermee sloot de Raad naar eigen zeggen aan op artikel 2.1.6 van haar Leidraad: ‘De journalist die een telefoongesprek opneemt teneinde (delen van)
die opname uit te zenden of te publiceren, stelt zijn gesprekspartner ervan op de hoogte dat, en met welk doel, hij die opname maak’.
Volgens de Raad was er sprake van ‘publiceren’.

* De Raad heeft volgens de NVJ en de VVOJ in tegenspraak met eerdere uitspraken geoordeeld, onder meer in zaak 1997/11 van Willem Oltmans, waarbij opname als geheugensteun of bewijsmateriaal werd toegestaan.

* In genoemde zaak met Dohmen ben ik gewraakt door hem. Hij heeft daaraan wellicht mede het gegrond verklaren van de klacht over het opnemen te danken.

* Immers, zoals de VVOJ terecht opmerkt: ‘Olsthoorn was gastspreker tijdens het VVOJ Cafe bij het Centraal Bureau voor de Statistiek, op 20 april in Den Haag. Bij die gelegenheid raadde hij collega-journalisten aan telefonische interviews op te nemen, met of zonder kennisgeving, om nauwkeuriger te kunnen werken en bij eventuele beschuldigingen bewijsmateriaal achter de hand te hebben.’

* Het is ‘nog gekker’: in zaak 2008/54 moest ik zelf voor de raad verschijnen. Klachten tegen me zijn ongegrond verklaard. M’n bewijsvoering was mede gestoeld op een opname van een telefoongesprek met de advocaat van klager. Daarin zei deze dat haar cliënt geen wederhoor wenste. Ik had de advocaat niet gezegd dat ik het gesprek opnam.

* Ik ben het niet oneens met de VVOJ en NVJ dat journalisten telefoongesprekken moeten kunnen opnemen voor belangrijk onderzoek…Maar wacht even, dat is niet het hele standpunt.

* Joep Dohmen belde me een aantal keren rond de interne discussie van de Raad om louter en alleen keer op keer zijn eigen standpunt en argumenten te herhalen. Hij deed dat ook voor Villamedia. Maar ik denk dat het beter is om andere argumenten ook te beluisteren.

* Die zijn ondermeer verwoord door Henk Blanken: ‘Er zit iets onbetrouwbaars in, want als er gedoe komt, is de journalist niet te beroerd zijn bandje als bewijsmateriaal te overleggen. Dat opportunisme deugt niet. Het lijkt mij per saldo funest voor het vertrouwen van de burger in de journalistiek, en dus voor de journalistiek zelf.’

* Ik heb deze kwestie als eerste aangekaart bij de Raad. Voorzitter Fons van Westerloo keerde zich in eerste instantie tegen het heimelijk opnemen van gesprekken en stelde zich achter de uitspraak van de Raad inzake Dohmen. Inmiddels meent hij: ‘Maak bekend dat telefoongesprekken met journalisten altijd worden opgenomen, opdat geïnterviewden eventueel bezwaar kunnen maken zoals dat ook bij fysieke interviews gebruikelijk is.’

* In een uitstekend stuk op De Nieuwe Reporter zet Huub Evers pro en contra uiteen. Zie ook de zinnige reacties van ondermeer Hugo Arlman eronder.

* De Nova-code is wel helder: ‘“Het opnemen en letterlijk reproduceren van (telefoon)gesprekken mag alleen met toestemming van alle betrokkenen. Het opnemen van gesprekken als ‘geheugensteun’ is zonder toestemming geoorloofd.’”

* Er is zoiets als internet en mobiel. Ik heb in de afgelopen honderden telefoongesprekken online gezet, altijd na toestemming. Anderen deden dat ook zonder die toestemming, bijvoorbeeld Quote met gesprekken met Nina Brink en GeenStijl met voice mail boodschappen.

* Mijn Nokia mobiele recorder geeft steeds een piepje tijdens het opnemen om gesprekspartner te waarschuwen. Antwoord van Nokia op de vraag waarom: ‘Je mag in Nederland niet heimelijk opnemen.’ Nokia zit ernaast, want dat mag wel. M’n G1, of bij anderen de iPhone etc. geven geen pieptoon mee;

* Sinds kort bel ik vast louter via Skype op de pc. Ik installeerde ook een recorder. Na drie dagen bleek dat die al mijn telefoongesprekken had opgenomen. Dat was onbedoeld, maar schepte een hele nieuwe uitdaging: alles direct weggooien, alles bewaren voor ‘de leuk’ of ‘zekerheid’? Of alsnog selecteren?

* Mag een blogger ook doen wat een professionele journalist mag? En mag iedere burger doen wat een blogger mag? Dat zijn retorische vragen. En dat komt aan de kern van het tweede deel van mijn standpunt;

* Altijd en overal fotograferen en opnemen en die beelden publiceren en immer gedrag registeren en direct twitteren; het is kennelijk gemeengoed geworden. Naar wat voor wereld gaan we als het opnemen van telefoongesprekken zonder kennisgeving of verzoek om goedvinden standaard wordt? Zelfs als we niet publiceren, maar harde schijven vol met telefoongesprekken krijgen? Is dat maatschappelijk wenselijk?

* Om de Raad af te schilderen als een stel wereldvreemde rechters daar Nova, Elsevier, Telegraaf en nu ook NRC ertegen te hoop lopen, vind ik wat ver gaan. Ik heb veel geleerd van intelligente wezens en opmerkingen in de Raad.

* Wel maakt de Raad het zich zelf moeilijk door zonder beroepsmogelijkheid te werken en daarmee absolute uitspraken te doen; Correctie is voor iedereen nuttig.

* ‘Normen en waarden’ worden altijd in één adem genoemd. De Raad heeft voortdurend discussie over het formuleren van zijn normen, neergelegd in de Leidraad.

* Het gaat bij het al dan niet heimelijk opnemen om een waarde: vind je dat het doel om meer boven tafel te krijgen het weglaten van de kennisgeving vooraf rechtvaardigt? Open vizier of maatschappelijk nut? Of ook: fatsoen of willen scoren?

* Als wij het recht hebben om gesprekken (heimelijk) op te nemen, dan hebben geïnterviewden dat recht ook. Ze hebben dan ook het recht om die opnames als bewijsmateriaal in te brengen voor de Raad en of een rechtbank.

* Wat is de mores in het buitenland? ik werkte voor Duitse kranten en moest een schadevergoeding betalen omat ik niet kon bewijzen wat in een geschreven interview stond. Ik moest, zei de hoofdredacteur altijd alles opnemen. De kennisgeving boeide hem niet, wel het bewijs.

* Het secretariaat van de RvdJ zoekt uit hoe er in het buitenland tegenaan gekeken wordt. Maar hoe moet het met telefonisch grensoverschrijdend opnemen. Er zijn geen EU-richtlijnen. Met welke nationale wet heb je dan te maken? In de VS hebben alle staten weer verschillende voorschriften, ook onhandig.

* Je zou, net als bij undercover camerawerk, kunnen bepalen dat bij ‘maatschappelijk’ belang opname zonder kennisgeving is toegestaan. Dat begrip is altijd discutabel. Met de oplossing van Van Westerloo is wellicht goed te leven: maak je kenbaar als journalist ‘dus’ dan kun je ongemeld opnemen. (En de bloggers etc.?)

* Verbieden om zonder kennisgeving op te nemen kan ook goed, ook al verzwakt dat je positie bij journalistiek onderzoek. Wat gaan we dan zeggen vooraf? Met een blikken stem: ‘Dit gesprek kan worden opgenomen voor zakelijke doeleinden.’ Of onduidelijk murmelen?

* Te vaak al wordt het discours in dit land verziekt door gebrekkig inlevingsvermogen in andermans argumenten. Dat bespeur ik in deze bij Dohmen, maar juist niet binnen de Raad voor de Journalistiek die nu onder vuur ligt. De discussie was open, eerlijk en de uitkomst terecht: de Raad komt er niet uit. En moet fouten kunnen toegeven, wat mogelijk is met beroep;

* Kortom, voer genoeg voor discussie. Laten we die ook open voeren. En bedenk: een journalist moet altijd, zonder uitzondering, zich in de argumenten van een ander kunnen verplaatsen; de advocaat van de duivel kunnen spelen. Je eigen mening is niet altijd het boeiendste standpunt om te vernemen, wellicht zelfs nooit…

Nog wat leesvoer:
Recording Phone Conversations: A Checklist

The Reporters Committee for Freedom of the Press: taping

FCC-regels in de VS

Times: recording phone calls

Peter Olsthoorn is lid van de Raad voor de Journalistiek